Atlas mózgu

Twój mózg idzie na skróty. Przyłapiesz go na tym?

Przez te skróty ta sama kwota, to samo zdanie i ten sam człowiek wypadają w Twojej ocenie inaczej. Każdy efekt najpierw sprawdzasz na sobie, w minutę lub dwie, a potem widzisz, co pokazały badania i co wiadomo o mózgu.

Losuj błąd poznawczy do odkrycia Wszystkie efekty
Wczytuję model mózgu…

Efekty

Gdzie mózg najczęściej idzie na skróty? Wybierz sytuację albo daj się zaskoczyć losowaniu.

Gdy kontekst decyduje za Ciebie 5

Czy wiesz, co wybierasz?

Gdy kontekst decyduje za Ciebie

Efekt framingu

Te same liczby, tylko inaczej ubrane. Czy mimo to zmienisz wybór?

Jedno pytanie i 14 szybkich rund, około minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony w dużych powtórzeniachCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, wyniki sprzeczne Sprawdź na sobie Gdy kontekst decyduje za Ciebie

Efekt zakotwiczenia

Czy Twój szacunek jest na pewno Twój?

8 pytań szacunkowych, około półtorej minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, zastrzeżenie dotyczy części kotwicCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, głównie z jednego laboratorium Sprawdź na sobie Gdy kontekst decyduje za Ciebie

Efekt wabika

Po co w menu danie, którego prawie nikt nie wybiera?

8 wyborów, około minuty

Pewność efektu★★★★★badacze się spierająCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, część sporna Sprawdź na sobie Gdy kontekst decyduje za Ciebie

Efekt opcji domyślnej

Ile Twoich decyzji podjął ktoś, kto zaznaczył pole za Ciebie?

Sędzia liniowy i ustawienia, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od sytuacjiCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Sprawdź na sobie Gdy kontekst decyduje za Ciebie

Efekt pewności

Ile jesteś w stanie oddać za słowa „na pewno”?

6 wyborów, około minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od sposobu badaniaCo wiemy o mózgu★★★★★mocne dowody, część sporna Sprawdź na sobie

Gdy chodzi o pieniądze 4

Dlaczego strata boli bardziej, niż cieszy zysk tej samej wielkości?

Gdy chodzi o pieniądze

Awersja do strat

Choć w tej grze możesz zarobić, większość się wycofuje. Dlaczego?

12 rund rzutu monetą, około minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od sposobu badaniaCo wiemy o mózgu★★★★★kilka zgodnych badań, część sporna Sprawdź na sobie Gdy chodzi o pieniądze

Efekt utopionych kosztów

Dwa opłacone wyjazdy w ten sam weekend. Jedziesz na droższy czy na ten, który bardziej Ci się podoba?

16 szybkich wyborów, około minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od sposobu badaniaCo wiemy o mózgu★★★★★kilka zgodnych badań, część sporna Sprawdź na sobie Gdy chodzi o pieniądze

Efekt posiadania

Czy Twój kubek jest wart więcej niż taki sam nowy ze sklepu?

18 szybkich decyzji, około minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od sposobu badaniaCo wiemy o mózgu★★★★★kilka zgodnych badań, część sporna Sprawdź na sobie Gdy chodzi o pieniądze

Dyskontowanie odroczonych nagród

500 zł dziś czy 550 zł za rok? A jeśli to Ty płacisz?

Od 8 do 12 wyborów, około minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony w dużym badaniu w 61 krajach, także w PolsceCo wiemy o mózgu★★★★★kilka badań osób z uszkodzeniem mózgu, część sporna Sprawdź na sobie

Gdy liczysz na szczęście 5

Pięć orłów z rzędu. Czy reszka jest teraz bardziej prawdopodobna?

Gdy liczysz na szczęście

Złudzenie gracza i gorąca ręka

Pięć orłów z rzędu. Na co teraz stawiasz?

10 rzutów, pytanie i zagadka, około dwóch minut

Pewność efektu★★★★★złudzenie gracza potwierdzone, gorąca ręka spornaCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Sprawdź na sobie Gdy liczysz na szczęście

Efekt prawie wygranej

Dlaczego przegrana o włos kusi, żeby zagrać jeszcze raz?

Automat bez pieniędzy, wersja na minutę albo na 3 minuty

Pewność efektu★★★★★chęć gry rośnie, wpływ na samą grę jest spornyCo wiemy o mózgu★★★★★kilka częściowo zgodnych badań Sprawdź na sobie Gdy liczysz na szczęście

Błąd koniunkcji

Czy więcej szczegółów czyni historię bardziej prawdopodobną?

Krótkie opisy osób i wybór zdania, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale odsetek błędów zależy od sposobu pytaniaCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, głównie z pokrewnym zadaniem Sprawdź na sobie Gdy liczysz na szczęście

Pomijanie częstości bazowej

Test myli się tylko 5 razy na 100 i właśnie wskazał chorobę. Jak bardzo możesz mu ufać?

Pytanie o test i krótkie zadania z dwiema grupami, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale jego siła zależy od sposobu podania danych i od osobyCo wiemy o mózgu★★★★★kilka zgodnych badań, część sporna Sprawdź na sobie Gdy liczysz na szczęście

Heurystyka dostępności

Skąd wiesz, czego jest więcej, skoro nikt tego nie policzył?

Lista imion i nazwisk, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★wyniki niespójneCo wiemy o mózgu★★★★★brak badań nad samym efektem Sprawdź na sobie

Gdy masz pewność 4

Dlaczego zdanie słyszane kolejny raz brzmi bardziej prawdziwie?

Gdy masz pewność

Efekt iluzorycznej prawdy

Co sprawia, że kłamstwo wydaje się prawdą?

Ciekawostki do oceny, wersja na 3 minuty albo na 5 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony w metaanalizie i powtórzeniach, choć małyCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Sprawdź na sobie Gdy masz pewność

Błąd konfirmacji

Skąd wiesz, że się nie mylisz? I czy w tym też się nie mylisz?

Trójki liczb, w pełnej wersji także kropki, wersja na 3 minuty albo na 7 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, spór o to, czy to błąd, czy strategiaCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Sprawdź na sobie Gdy masz pewność

Efekt wiedzy po fakcie

„Od początku było wiadomo”. Na pewno?

Pytania liczbowe i druga część zadania, wersja na 4 minuty albo na 7 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony w setkach badań i dwóch metaanalizachCo wiemy o mózgu★★★★★jedno badanie Sprawdź na sobie Gdy masz pewność

Nadmierna precyzja

Dlaczego prognozy „na pewno między X a Y” tak często chybiają?

Widełki dla dziesięciu liczb o Polsce, wersja na 3 minuty albo na 7 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od sposobu pytaniaCo wiemy o mózgu★★★★★brak badań nad samym efektem, są badania poczucia pewności Sprawdź na sobie

Gdy patrzysz i wspominasz 5

Ile umyka sprzed oczu i co pamięć dopisuje od siebie?

Gdy patrzysz i wspominasz

Ślepota pozauwagowa

Jak można patrzeć prosto na coś i tego nie zobaczyć?

Liczenie odbić kwadratów w krótkich próbach, wersja na 2 minuty albo na 3 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale odsetek osób, które nie widzą, silnie zależy od zadaniaCo wiemy o mózgu★★★★★kilka zgodnych badań, część sporna Sprawdź na sobie Gdy patrzysz i wspominasz

Niewidzenie zmian

Czy zauważysz, że rozmawiasz już z kimś innym?

Szukanie zmiany na migających zdjęciach, wersja na 3 minuty albo na 5 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale czas szukania silnie zależy od zdjęcia i tego, co się zmieniaCo wiemy o mózgu★★★★★mocne dowody, część sporna Sprawdź na sobie Gdy patrzysz i wspominasz

Fałszywe wspomnienia

A co, jeśli to, co pamiętasz, nie jest prawdziwe?

Listy słów i test pamięci, wersja na 2 minuty albo na 5 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od listy słówCo wiemy o mózgu★★★★★kilka badań przyczynowych, wyniki nie w pełni zgodne Sprawdź na sobie Gdy patrzysz i wspominasz

Ślepota wyboru

Czy wiesz, dlaczego coś wybierasz?

Pary twarzy i kilka pytań, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale odsetek zauważonych zamian silnie zależy od sposobu badaniaCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, jedno badanie fMRI bez recenzji Sprawdź na sobie Gdy patrzysz i wspominasz

Efekt czystej ekspozycji

Dlaczego w lustrze podobasz się sobie bardziej niż na zdjęciu?

Pokaz nieznanych znaków i ocena każdego z nich, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale jego siła wyraźnie zależy od sposobu badaniaCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Sprawdź na sobie

Gdy oceniasz siebie 5

Dlaczego łatwiej dostrzec błąd w ocenie innych niż we własnej?

Gdy oceniasz siebie

Nierealistyczny optymizm

Dlaczego „mnie to nie spotka” brzmi tak przekonująco?

Zdarzenia z najbliższego roku i polskie dane, wersja na 3 minuty albo na 6 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, spór o sposób liczeniaCo wiemy o mózgu★★★★★mocne dowody, część sporna Sprawdź na sobie Gdy oceniasz siebie

Efekt Dunninga-Krugera

Dlaczego każdy jest ekspertem od polityki i sportu?

Zagadki z kartami i ocena własnego wyniku, wersja na 3 minuty albo na 7 minut z lekcją

Pewność efektu★★★★★badacze się spierają, ile w tym wzorze statystykiCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, samego efektu dotyczy jedno badanie EEG Sprawdź na sobie Gdy oceniasz siebie

Efekt ślepej plamki

Dlaczego w każdej kłótni to druga strona jest nieobiektywna?

Ocena siebie i przeciętnej osoby, wersja na 2 minuty albo na 5 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale badacze spierają się, ile w nim samego pytaniaCo wiemy o mózgu★★★★★brak badań nad samym efektem, są tylko badania pokrewnych zadań Sprawdź na sobie Gdy oceniasz siebie

Złudzenie planowania

Dlaczego „zrobię to w tydzień” tak często kończy się po dwóch?

Prognoza czasu i cztery plansze z liczbami, wersja na 4 minuty albo na 7 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale kierunek błędu zależy od długości zadaniaCo wiemy o mózgu★★★★★brak badań nad samym efektem, są badania wyobrażania przyszłości Sprawdź na sobie Gdy oceniasz siebie

Efekt Barnuma

Dlaczego horoskop tak często pasuje akurat do Ciebie?

Krótki test i opis do oceny, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale jego siła zależy od pochlebności opisu i od sytuacjiCo wiemy o mózgu★★★★★brak badań nad samym efektem, są tylko badania pokrewnych zadań Sprawdź na sobie

Gdy oceniasz innych 5

Jak jedna cecha człowieka zabarwia ocenę wszystkich pozostałych?

Gdy oceniasz innych

Efekt aureoli

Dlaczego pierwsze wrażenie tak trudno zmienić?

Odpowiedzi kandydatów do pracy ze zdjęciami, wersja na 3 minuty albo na 5 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale siła zależy od ocenianej cechyCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, wskazują różne obszary Sprawdź na sobie Gdy oceniasz innych

Podstawowy błąd atrybucji

Dlaczego kierowca, który zajechał Ci drogę, wydaje się po prostu chamem?

Krótkie wypowiedzi i rzut monetą, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale badacze spierają się, czy to błąd i ile zależy od kulturyCo wiemy o mózgu★★★★★mocne dowody, część sporna Sprawdź na sobie Gdy oceniasz innych

Efekt fałszywej zgodności

Dlaczego wydaje się, że wszyscy robią to samo co Ty?

Pytania o Ciebie i o innych oraz sytuacja z klasycznego badania, wersja na 3 minuty albo na 5 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale badacze spierają się, ile w nim błęduCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Sprawdź na sobie Gdy oceniasz innych

Faworyzowanie grupy własnej

Dlaczego kibicujesz drużynie, której zawodników nawet nie znasz?

Pary obrazów i kilka tabel z punktami, wersja na 2 minuty albo na 4 minuty

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale jego siła zależy od sposobu badania i od krajuCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, małe i wskazujące różne miejsca Sprawdź na sobie Gdy oceniasz innych

Iluzoryczna korelacja

Czy stawy naprawdę czują zmianę pogody?

36 krótkich zdań i ocena dwóch grup, wersja na 5 minut albo na 6 minut

Pewność efektu★★★★★potwierdzony, ale zależy od tego, które zachowania są rzadkieCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, jedno małe badanie fMRI Sprawdź na sobie

Efekty, które nie przetrwały 6

Słynne wyniki z podręczników. Co zostało z nich po dużych powtórzeniach?

Każda strona opowiada, jakie były założenia, jak wyglądało pierwsze badanie, jak wynik się rozszedł i co pokazały późniejsze sprawdziany. Plakietka mówi, jak efekt wypadł: „Nie obronił się”, „Obronił się częściowo” albo „Trwa spór”.

Nie obronił się

Wyczerpanie ego

Silna wola wyczerpuje się jak bateria. Czy na pewno?

Trzy zakłady o wynik powtórzenia w 23 laboratoriach, około minuty

Pewność efektu★★★★★nie potwierdził się w dużych powtórzeniachCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne małe badania, hipoteza glukozy nie przetrwała Obstaw wynik Obronił się częściowo

Pozy siły (power posing)

Dwie minuty w pozie superbohatera zmieniają hormony. Czy na pewno?

Cztery zakłady o wyniki powtórzeń i metaanaliz, około minuty

Pewność efektu★★★★★badacze się spierają: hormony nie, poczucie siły trochęCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, jedno eksploracyjne badanie EEG Obstaw wynik Nie obronił się

Efekt Makbeta

Nieczyste sumienie każe sięgnąć po mydło. Czy na pewno?

Cztery zakłady o wyniki badania z 2006 roku i jego powtórzeń, około minuty

Pewność efektu★★★★★nie potwierdził się w dużych powtórzeniachCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, jedno małe badanie fMRI Obstaw wynik Obronił się częściowo

Mimiczne sprzężenie zwrotne

Uśmiechnij się, a poczujesz się lepiej. Czy na pewno?

Cztery zakłady o wyniki badania z 1988 roku i jego powtórzeń, około minuty

Pewność efektu★★★★★badacze się spierają, wersja z długopisem się nie powtórzyłaCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania, wyniki sprzeczne Obstaw wynik Nie obronił się

Test pianki Marshmallow

Dziecko, które poczeka na drugą piankę, odniesie sukces?

Cztery zakłady o wyniki badań od przedszkola do dorosłości, około minuty

Pewność efektu★★★★★słabszy, niż głoszono, dorosłości nie przewidziałCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Obstaw wynik Nie obronił się

Zagrożenie stereotypem

Przypomnienie stereotypu obniża osiągany wynik?

Cztery zakłady o wyniki badań od laboratorium po prawdziwe egzaminy, około minuty

Pewność efektu★★★★★nie potwierdził się w szkołach ani na prawdziwych egzaminachCo wiemy o mózgu★★★★★nieliczne badania Obstaw wynik

Co znaczą gwiazdki?

Jak oceniamy dowody

Każdy efekt dostaje dwie oceny. Pierwsza mówi, jak pewny jest sam efekt. Druga, ile wiadomo o tym, co dzieje się przy nim w mózgu.

Efekt może wracać w dziesiątkach badań, a to, co dzieje się przy nim w mózgu, może wciąż budzić spór. Dlatego te dwie sprawy oceniamy osobno, od jednej do pięciu gwiazdek. Na stronie każdego efektu, w części o źródłach, piszemy, skąd wzięła się ocena, i podajemy prace, na których stoi.

Pewność efektu

  • ★★★★★Potwierdzony w dużych powtórzeniach. Efekt wyszedł w dużych replikacjach albo metaanalizach.
  • ★★★★★Potwierdzony, z zastrzeżeniem. Efekt się powtarza, ale jego siła wyraźnie zależy od sposobu badania albo badacze spierają się, skąd się bierze.
  • ★★★★★Badacze się spierają. Zespoły dochodzą do sprzecznych wyników albo efekt potwierdza się tylko częściowo.
  • ★★★★★Za mało powtórzeń. Wynik stoi na pojedynczych badaniach.
  • ★★★★★Nie potwierdził się. Duże replikacje nie potwierdziły pierwotnego wyniku.

Co wiemy o mózgu

O ocenie decyduje najmocniejsze dobrze zrobione badanie, a nie liczba badań. Dobrze zrobione badanie ma wystarczająco dużą grupę, porównanie z grupą kontrolną, z pozorowaną stymulacją albo z placebo i uwzględnia w obliczeniach to, że sprawdza wiele miejsc mózgu naraz. Badanie ze słabym, granicznym wynikiem oceny nie podnosi.

  • ★★★★★Wiadomo, które obszary są potrzebne. Pokazują to badania kilku zespołów z udziałem osób z uszkodzeniem mózgu, ze stymulacją albo z lekiem przydzielanym losowo zamiast placebo, a badania obrazowania mózgu się z nimi zgadzają.
  • ★★★★★Mocne dowody, część sporna. Jest co najmniej jedno dobrze zrobione badanie osób z uszkodzeniem mózgu, ze stymulacją albo z lekiem porównanym z placebo. Albo jest kilka takich badań, ale ich wyniki nie są w pełni zgodne.
  • ★★★★★Kilka zgodnych badań, część sporna. Jest dobrze zrobione badanie obrazowania mózgu na dużej grupie albo niezależne zespoły wskazują te same obszary. Nie wiadomo jeszcze, czy te obszary są do efektu potrzebne.
  • ★★★★★Nieliczne badania. Wyniki pochodzą z małych badań obrazowania, których nikt nie powtórzył, albo badania przeczą sobie nawzajem.
  • ★★★★★Brak badań nad samym efektem. Są tylko badania pokrewnych zadań.

Bibliografia

  1. Glasser, M. F., Coalson, T. S., Robinson, E. C., Hacker, C. D., Harwell, J., Yacoub, E., Ugurbil, K., Andersson, J., Beckmann, C. F., Jenkinson, M., Smith, S. M., & Van Essen, D. C. (2016). A multi-modal parcellation of human cerebral cortex. Nature, 536(7615), 171-178. https://doi.org/10.1038/nature18933 (atlas obszarów kory w scenie)
  2. Pauli, W. M., Nili, A. N., & Tyszka, J. M. (2018). A high-resolution probabilistic in vivo atlas of human subcortical brain nuclei. Scientific Data, 5(1), Article 180063. https://doi.org/10.1038/sdata.2018.63
  3. Tian, Y., Margulies, D. S., Breakspear, M., & Zalesky, A. (2020). Topographic organization of the human subcortex unveiled with functional connectivity gradients. Nature Neuroscience, 23(11), 1421-1432. https://doi.org/10.1038/s41593-020-00711-6 (atlas struktur podkorowych w scenie)
  4. Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124-1131. https://doi.org/10.1126/science.185.4157.1124
  5. Van Essen, D. C., Smith, S. M., Barch, D. M., Behrens, T. E. J., Yacoub, E., & Ugurbil, K. (2013). The WU-Minn Human Connectome Project: An overview. NeuroImage, 80, 62-79. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2013.05.041 (powierzchnia kory w scenie)

Dane sceny mózgu

Powierzchnia kory pochodzi ze średniej grupowej HCP S1200 (Van Essen i in., 2013), a granice obszarów z atlasu HCP-MMP1 (Glasser i in., 2016). W nagłówku kora przedczołowa brzuszno-przyśrodkowa to obszary 10r, 10v, s32, 25, OFC, 11l, 13l i pOFC, przednia wyspa to AVI i AAIC, przedni zakręt obręczy a24pr, p24pr, a32pr, p32pr, p24 i d32, a prawa kora grzbietowo-boczna 46, 9-46d, a9-46v, p9-46v, 8C i 8Av na prawej półkuli. Po wybraniu efektu scena pokazuje razem obszary kory i struktury podkorowe ze sceny na stronie tego efektu; opisy, metody i źródła są przy każdym z nich na tamtej stronie. Ciało migdałowate, jądro półleżące i hipokamp pochodzą z Melbourne Subcortex Atlas (Tian i in., 2020), a jądro niskowzgórzowe z atlasu CIT168 (Pauli i in., 2018). Siatki przygotowano w projekcie human-brain Amy Sterling (licencja MIT), z którego korzysta Atlas mózgu.