Mózg w liczbach. Fakty i ciekawostki
Katalog liczb i ciekawostek o mózgu. Każda liczba ze źródłem pierwotnym i etykietą dowodu. Atlas mózgu, NeuroEfektywnie.
Każda liczba ma źródło pierwotne; DOI sprawdzone w Crossref 14.10, 27.10 i 31.10.2026. Etykieta dowodu mówi, czy to pomiar, wartość szacowana, wyliczenie, spór czy obalony mit. Stan katalogu: 2026-10-31. Wersja tekstowa (Markdown).
Budowa
86 mld neuronów w mózgu dorosłego człowieka
Średnio 86,1 mld (± 8,1 mld). Policzono je, zamieniając tkankę w zawiesinę jąder komórkowych i licząc jądra neuronów.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009)
80% neuronów mózgu mieści móżdżek
Móżdżek ma ok. 69 mld neuronów, a kora mózgu razem z istotą białą ok. 16 mld, czyli 19% wszystkich. Tymczasem móżdżek to tylko ok. 10% masy mózgu.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009)
ok. 1 : 1 komórek nieneuronalnych na jeden neuron
Obok 86 mld neuronów mózg ma ok. 85 mld innych komórek, głównie glejowych. Popularne „10 komórek glejowych na neuron” to mit, którego liczenie komórek nigdy nie potwierdziło.
Proporcja zależy od okolicy. W korze z istotą białą przypada ok. 3,7 komórki nieneuronalnej na neuron, w móżdżku ok. 0,2.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009); von Bartheld, Bahney i Herculano-Houzel, J Comp Neurol 524:3865-3895 (2016), przegląd
19 i 23 mld neuronów w korze nowej kobiet i mężczyzn
Średnio ok. 19 mld u kobiet i ok. 23 mld u mężczyzn, w badaniu 94 mózgów. Różnicy nie tłumaczyła wielkość ciała.
Badanie liczyło neurony i nie mierzyło sprawności umysłowej, więc nic o niej nie mówi.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Pakkenberg i Gundersen, J Comp Neurol 384:312-320 (1997)
164 bln synaps w samej korze nowej
Liczenie pod mikroskopem elektronowym w próbkach z 4 okolic kory dało średnio 164 bln synaps w korze nowej. Popularne „100 bilionów synaps w mózgu” to więc za mało już dla samej kory.
Synaps w całym mózgu, z móżdżkiem i pniem, nikt nie policzył.
Dowód: Szacowane. Źródło: Tang i wsp., Synapse 41:258-273 (2001)
ok. 7 tys. synaps na przeciętny neuron kory
To wynik dzielenia liczby synaps kory nowej przez liczbę jej neuronów. Duże neurony piramidowe mogą mieć ich ok. 30 tys.
Dowód: Szacowane. Źródło: Tang i wsp., Synapse 41:258-273 (2001); Pakkenberg i Gundersen, J Comp Neurol 384:312-320 (1997); Eyal i wsp., Front Cell Neurosci 12:181 (2018)
461 typów komórek w atlasie mózgu człowieka
Odczytanie aktywnych genów w ponad 3 mln jąder komórkowych z ok. 100 miejsc mózgu dało 461 typów komórek i 3313 podtypów.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Siletti i wsp., Science 382:eadd7046 (2023)
1,1-1,3 l objętość tkanki mózgu
Średnie z badań rezonansem wynoszą ok. 1130 cm³ u kobiet i ok. 1260 cm³ u mężczyzn, bez płynu mózgowo-rdzeniowego.
Rozrzut między ludźmi jest duży.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Cosgrove, Mazure i Staley, Biol Psychiatry 62:847-855 (2007), przegląd
2,5 mm średnia grubość kory mózgu
Kora ma od 1 do 4,5 mm grubości. Na szczytach zakrętów jest grubsza (2,7 mm) niż w głębi bruzd (2,2 mm).
Dowód: Zmierzone. Źródło: Fischl i Dale, PNAS 97:11050-11055 (2000)
ok. 1950 cm² powierzchni rozłożonej kory obu półkul
Rozprostowana kora jednej półkuli ma średnio 973 cm². Obie razem dają mniej więcej kwadrat o boku 44 cm.
Wynik zależy od tego, którą powierzchnię kory się mierzy, tu jej warstwę środkową. Starsze prace podawały więcej, do ok. 2600 cm².
Dowód: Zmierzone. Źródło: Van Essen i wsp., Cereb Cortex 22:2241-2262 (2012)
16 087 neuronów w 1,05 mm³ kory
To najdokładniej zbadany kawałek ludzkiej kory. Ma 16 087 neuronów, 32 315 komórek glejowych, ok. 150 mln synaps i ok. 23 cm naczyń krwionośnych, a zdjęcia z mikroskopu zajęły 1,4 petabajta.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Shapson-Coe i wsp., Science 384:eadk4858 (2024)
176 000 km włókien z osłonką mielinową u 20-letniego mężczyzny
U kobiet w tym wieku ok. 149 000 km. Do 80. roku życia ta długość maleje o ok. 45%. 176 000 km to ok. 4,4 obwodu Ziemi na równiku.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Marner, Nyengaard, Tang i Pakkenberg, J Comp Neurol 462:144-152 (2003)
0,2-2 mln km szacowana długość wszystkich połączeń nerwowych
W milimetrze sześciennym kory myszy jest ok. 4 km aksonów. Przeniesienie tej gęstości na ludzką korę daje ok. 2 mln km, inne zestawienia ok. 0,85 mln km. Zmierzono tylko włókna z osłonką mielinową, a te mają ok. 150-180 tys. km. Cała szacowana długość to od ok. połowy do ok. 5 odległości z Ziemi do Księżyca.
Całego okablowania ludzkiego mózgu nikt nie zmierzył.
Dowód: Szacowane. Źródło: Chklovskii, Schikorski i Stevens, Neuron 34:341-347 (2002), za Braitenbergiem i Schüzem, Cortex (1998); Marner, Nyengaard, Tang i Pakkenberg, J Comp Neurol 462:144-152 (2003)
84% i 69% wody w istocie szarej i białej
Istota szara to ok. 84% wody, istota biała ok. 69%. Wcześniejsze biopsje dawały zbliżone wartości.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Oros-Peusquens i wsp., Front Neurol 10:1333 (2019)
36-66% suchej masy mózgu to tłuszcze
Tłuszcze to 36-40% suchej masy istoty szarej, 49-66% istoty białej i 78-81% osłonki mielinowej. Popularne „mózg w 60% z tłuszczu” pasuje więc do istoty białej, nie do całego mózgu.
Dowód: Zmierzone. Źródło: O'Brien i Sampson, J Lipid Res 6:537-544 (1965)
ok. 26 nm szerokości szczeliny synaptycznej
Tyle dzieli dwie komórki w synapsie chemicznej, zarówno pobudzającej, jak i hamującej. Zmierzono to w zamrożonych, nieutrwalonych synapsach. Szczelina jest ok. 3800 razy węższa niż grubość kartki papieru (ok. 0,1 mm).
Dowód: Zmierzone. Gatunek: szczur. Źródło: Tao i wsp., J Neurosci 38:1493-1510 (2018)
38,5 °C średnia temperatura zdrowego mózgu
Mózg jest cieplejszy niż reszta ciała. W jamie ustnej tych samych osób zmierzono 36,0 °C. Najcieplej jest głęboko, we wzgórzu, do 40,9 °C, a temperatura zmienia się w rytmie dobowym.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Rzechorzek i wsp., Brain 145:2031-2048 (2022)
46 ml krwi na minutę przez każde 100 g mózgu
W spoczynku przez 100 g tkanki mózgu przepływa ok. 46-54 ml krwi na minutę. Dla całego mózgu to ok. 600-750 ml na minutę. Na dobę to ok. 860-1080 litrów.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Madsen, Holm, Herning i Lassen, J Cereb Blood Flow Metab 13:646-655 (1993)
ok. 15 100 kolców dendrytycznych na jednym neuronie kory przedczołowej
Tyle szacunkowo ma drzewo dendrytów podstawnych neuronu piramidowego kory przedczołowej człowieka. W korze skroniowej ok. 12 700, u makaka w korze przedczołowej ok. 8800.
Dowód: Szacowane. Źródło: Elston, Benavides-Piccione i DeFelipe, J Neurosci 21:RC163 (2001)
Energia
2% i 20% masy ciała i energii organizmu
Mózg to ok. 2% masy ciała, a zużywa ok. 20% tlenu, a więc i energii, całego organizmu w spoczynku.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Raichle i Gusnard, PNAS 99:10237-10239 (2002)
0,5-1% tyle energii dokłada skupienie na zadaniu
Większość energii mózg zużywa na stałą aktywność, niezależną od zadania. Skupienie dodaje szacunkowo ok. 0,5-1% całego budżetu, a lokalny przepływ krwi rośnie zwykle o 5% lub mniej.
Dowód: Szacowane. Źródło: Raichle, Science 314:1249-1250 (2006); Raichle i Gusnard, PNAS 99:10237-10239 (2002)
17-20 W mocy, którą mózg czerpie z glukozy
Tyle wynika z pomiarów zużycia glukozy w badaniach PET. Sama kora szara zużywa z tego ok. 3 W. Cały mózg zużywa więc ok. 350-410 kcal na dobę.
Popularne „20 W” to zaokrąglenie w górę.
Dowód: Szacowane. Źródło: Balasubramanian, PNAS 118:e2107022118 (2021)
prawie ½ energii mózgu idzie na utrzymanie, nie na sygnały
Nieco poniżej połowy energii mózg wydaje na procesy niezwiązane z przesyłaniem sygnałów, np. budowę białek. W samej sygnalizacji najwięcej kosztują impulsy (ok. 47%) i działanie synaps (ok. 34%).
Dowód: Szacowane. Źródło: Engl i Attwell, J Physiol 593:3417-3429 (2015), przegląd; Attwell i Laughlin, J Cereb Blood Flow Metab 21:1133-1145 (2001)
ok. 14 mld impulsów nerwowych na sekundę w całym mózgu
Budżet energetyczny kory pozwala średnio na ok. 0,16 impulsu na sekundę na neuron. Przy 86 mld neuronów daje to ok. 14 mld impulsów na sekundę, a realny zakres to od kilku do kilkudziesięciu miliardów.
Większość neuronów przez większość czasu milczy.
Dowód: Szacowane. Źródło: Lennie, Curr Biol 13:493-497 (2003); Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009)
Szybkość
ok. 80 m/s najszybsze przewodzenie w nerwach człowieka
Włókna czuciowe nerwu pośrodkowego przewodzą średnio 75-80 m/s, czyli ok. 290 km/h. W samym mózgu jest wolniej, bo włókna łączące półkule przewodzą ok. 8-10 m/s.
Popularne 120 m/s pochodzi z pomiarów u kota.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Macefield, Gandevia i Burke, Brain 112:1519-1532 (1989); Caminiti i wsp., J Neurosci 33:14501-14511 (2013)
3 razy szybciej niż gepard przewodzą najszybsze nerwy
Gepard w pełnym biegu osiąga 25,9 m/s (93 km/h). Najszybsze nerwy człowieka, ok. 290 km/h, są ok. 3 razy szybsze. Bolid F1 by je jednak wyprzedził, bo w wyścigu w Meksyku w 2016 roku pojechał 372,5 km/h. Większość połączeń w samym mózgu jest wolniejsza nawet od geparda.
Dowód: Obliczenie. Źródło: Wilson i wsp., Nature 498:185-189 (2013); Macefield, Gandevia i Burke, Brain 112:1519-1532 (1989); Williams Racing, „How Fast Can a Formula 1 Car Go?”, williamsf1.com, dostęp 14.10.2026; Caminiti i wsp., J Neurosci 33:14501-14511 (2013)
< 1 ms trwa zwykle pojedynczy impuls nerwowy
Mierzony w połowie wysokości impuls trwa ok. 0,2 ms w komórkach Purkinjego móżdżku, 0,8 ms w neuronach piramidowych hipokampa i do 4 ms w neuronach dopaminergicznych.
Dowód: Zmierzone. Gatunek: mysz, szczur. Źródło: Bean, Nat Rev Neurosci 8:451-465 (2007), przegląd
−73 mV napięcie w spoczynku wewnątrz neuronu kory
Tyle zmierzono w neuronach ludzkiej kory. Impuls zaczyna się, gdy przez błonę gwałtownie wpływa do komórki sód.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Testa-Silva i wsp., PLoS Biol 12:e1002007 (2014); Hodgkin i Katz, J Physiol 108:37-77 (1949)
231 ms prosty czas reakcji na bodziec wzrokowy
Średnio 231 ms, a po odjęciu opóźnień sprzętu 213 ms. Z każdym rokiem życia czas ten wydłuża się o ok. 0,55 ms.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Woods i wsp., Front Hum Neurosci 9:131 (2015)
56 ms tyle trwa droga obrazu z oka do kory wzrokowej
Pierwsza odpowiedź kory wzrokowej pojawia się średnio po 56 ms od bodźca, a kora czołowa jest aktywna już po ok. 80 ms.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Foxe i Simpson, Exp Brain Res 142:139-150 (2002)
13 ms wystarczy, żeby uchwycić sens obrazu
Ludzie rozpoznawali treść zdjęć pokazywanych w szybkim ciągu po 13 ms każde częściej, niż wynikałoby z zgadywania.
Przy 13 ms trafność była niska i rosła przy dłuższym czasie.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Potter i wsp., Atten Percept Psychophys 76:270-279 (2014)
1929 pierwsza publikacja EEG człowieka
Hans Berger zarejestrował fale mózgowe człowieka w 1924 roku i opisał je w 1929. Rytm, który zauważył jako pierwszy, ma ok. 10 drgań na sekundę; dziś nazywamy go rytmem alfa.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Berger, Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten 87:527-570 (1929)
do 200 ms na tyle mózg przygasza widzenie przy każdym mrugnięciu
Podobne wyciszenie widzenia towarzyszy szybkim skokom oczu. Możliwe, że odpowiada za nie ten sam mechanizm.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Ridder i Tomlinson, Vision Res 33:1795-1802 (1993)
Rozwój
+101% objętości mózgu w pierwszym roku życia
Mózg dwu- do czterotygodniowego niemowlęcia ma ok. 36% objętości mózgu dorosłego. W pierwszym roku rośnie o 101%, w drugim o kolejne 15%.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Knickmeyer i wsp., J Neurosci 28:12176-12182 (2008)
28,7 roku wiek, w którym objętość istoty białej osiąga szczyt
Grubość kory osiąga szczyt już w wieku 1,7 roku, istota szara w wieku 5,9 roku, cały mózg 12,5 roku, a istota biała dopiero 28,7 roku.
U pojedynczego człowieka przebieg może być inny.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Bethlehem i wsp., Nature 604:525-533 (2022)
2-3 razy więcej kolców dendrytycznych w korze przedczołowej dziecka niż dorosłego
W dzieciństwie neurony kory przedczołowej mają 2-3 razy więcej kolców, czyli miejsc kontaktu, niż u dorosłych. Ich przycinanie trwa do trzeciej dekady życia.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Petanjek i wsp., PNAS 108:13281-13286 (2011)
3. miesiąc szczyt gęstości synaps w korze słuchowej
W korze słuchowej gęstość synaps osiąga szczyt ok. 3. miesiąca życia, w korze czołowej dopiero po 15. miesiącu. Usuwanie nadmiaru synaps w korze przedczołowej trwa do połowy okresu dojrzewania.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Huttenlocher i Dabholkar, J Comp Neurol 387:167-178 (1997)
Starzenie
0,2% rocznie ubytek objętości mózgu od ok. 35. roku życia
Od ok. 35. roku życia mózg traci ok. 0,2% objętości rocznie, w wieku 60 lat ok. 0,5% rocznie, a później więcej.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Hedman i wsp., Hum Brain Mapp 33:1987-2002 (2012), metaanaliza
ok. 10% neuronów kory nowej ubywa między 20. a 90. rokiem życia
Przy zdrowym starzeniu kora nowa traci ok. 10% neuronów w ciągu 70 lat, u kobiet i mężczyzn podobnie.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Pakkenberg i Gundersen, J Comp Neurol 384:312-320 (1997)
Nowe neurony? w hipokampie dorosłego, szacunki od zera do tysięcy na dobę
Datowanie komórek węglem 14C sugeruje ok. 700 nowych neuronów na dobę w każdym hipokampie. Inny zespół nie znalazł młodych neuronów u dorosłych wcale, kolejne znalazły ich tysiące.
Spór dotyczy metod barwienia i jakości tkanki i nie jest dziś rozstrzygnięty.
Dowód: Spór. Źródło: Spalding i wsp., Cell 153:1219-1227 (2013); Sorrells i wsp., Nature 555:377-381 (2018); Boldrini i wsp., Cell Stem Cell 22:589-599 (2018); Moreno-Jiménez i wsp., Nat Med 25:554-560 (2019)
ok. 50 lat tyle trzeba mieć, żeby słownictwo osiągnęło szczyt
Szybkość przetwarzania szczyt osiąga już pod koniec nastoletności. Różne zdolności dojrzewają i słabną w różnym wieku.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Hartshorne i Germine, Psychol Sci 26:433-443 (2015)
+2% objętości hipokampu u osób starszych po treningu aerobowym
To mniej więcej tyle, ile hipokamp traci z wiekiem w rok lub dwa. W grupie bez treningu jego objętość malała.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Erickson i wsp., PNAS 108:3017-3022 (2011)
Uwaga
46,9% czasu czuwania myślimy o czymś innym, niż robimy
W badaniu z losowymi pytaniami wysyłanymi na smartfon 2250 dorosłych błądziło myślami w 46,9% momentów. Przy 16 godzinach czuwania to ok. 7,5 godziny dziennie.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Killingsworth i Gilbert, Science 330:932 (2010)
ok. 0,5 s trwa „mrugnięcie uwagi”
Gdy w szybkim ciągu obrazów wychwycimy jeden cel, drugi, pojawiający się 180-450 ms później, często nam umyka.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Raymond, Shapiro i Arnell, J Exp Psychol Hum Percept Perform 18:849-860 (1992)
ok. 4 elementy mieści pamięć robocza, a nie „7 ± 2”
W zadaniach wykrywania zmiany ludzie utrzymują w pamięci wzrokowej ok. 4 kolory albo orientacje naraz. Przegląd badań wskazuje granicę 3-5 porcji informacji.
Liczba porcji zależy od materiału i od tego, jak się je grupuje.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Luck i Vogel, Nature 390:279-281 (1997); Cowan, Behav Brain Sci 24:87-114 (2001), przegląd
83% radiologów nie zauważyło goryla na zdjęciu płuc
Goryl był 48 razy większy od typowego guzka, którego szukali. Większość z tych, którzy go przeoczyli, patrzyła wprost na niego.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Drew, Võ i Wolfe, Psychol Sci 24:1848-1853 (2013); Simons i Chabris, Perception 28:1059-1074 (1999)
17-19 h bez snu działa jak 0,5‰ alkoholu we krwi
Po 17-19 godzinach czuwania wyniki części testów były takie jak przy 0,5‰ alkoholu albo gorsze. Przy dłuższym czuwaniu spadały do poziomu ok. 1‰.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Williamson i Feyer, Occup Environ Med 57:649-655 (2000)
ok. 10 bit/s przetwarza człowiek przy pisaniu, mówieniu czy czytaniu
Do zmysłów wpływa około miliarda bitów na sekundę. Resztę mózg musi odsiać i to właśnie robi uwaga.
Dowód: Szacowane. Źródło: Zheng i Meister, Neuron 113:192-204 (2025)
2,8 s przerwy wystarczyło, by pomyłek było dwa razy więcej
Po krótkiej przerwie na przepisanie dwóch liter pomyłki w kolejności kroków wzrosły z 2% do 4,3%. Przy przerwach trwających 4,4 s było ich ponad trzy razy więcej.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Altmann, Trafton i Hambrick, J Exp Psychol Gen 143:215-226 (2014)
40 s trwa typowe skupienie na jednym ekranie w pracy biurowej
To mediana z dwóch tygodni zapisów pracy przy komputerze. Mówi, jak często zmieniamy okno, a nie, jak długo umiemy się skupić.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Mark i wsp., CHI 2016:1739-1744 (2016)
70% studentów uznało, że łączy zadania lepiej niż przeciętnie
Lepiej niż połowa może radzić sobie najwyżej połowa. Własna ocena nie wiązała się z prawdziwym wynikiem w teście.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Sanbonmatsu i wsp., PLoS One 8:e54402 (2013)
Pamięć
56% wobec 42% materiału pamiętanego po tygodniu przy sprawdzaniu się i przy ponownym czytaniu
Po tygodniu osoby, które sprawdzały się z materiału, pamiętały 56%, a te, które go ponownie czytały, 42%. Metaanaliza 61 badań potwierdza przewagę sprawdzania się.
Po 5 minutach wygrywało ponowne czytanie (81% wobec 75%). Przewaga sprawdzania się pojawia się z czasem.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Roediger i Karpicke, Psychol Sci 17:249-255 (2006); Rowland, Psychol Bull 140:1432-1463 (2014), metaanaliza
47% wobec 37% materiału pamiętanego przy nauce z przerwami i przy nauce na raz
W przeglądzie 317 eksperymentów ludzie pamiętali średnio 47,3% materiału przy nauce z przerwami i 36,7% przy nauce „na raz”. Im dłużej chcemy pamiętać, tym dłuższe przerwy się opłacają.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Cepeda i wsp., Psychol Bull 132:354-380 (2006), metaanaliza
Sen utrwala ruchy? wynik +20% po nocy snu nie powtórzył się w późniejszym badaniu
Po nocy snu wykonanie wyuczonej sekwencji ruchów palców przyspieszało o ok. 20%, a po dniu czuwania prawie wcale. Późniejsze badanie, które kontrolowało zmęczenie i porę dnia, tego wzrostu już nie znalazło.
Spór dotyczy wzmocnienia przez sen. To, że sen chroni przed zapominaniem, jest osobną kwestią.
Dowód: Spór. Źródło: Walker i wsp., Neuron 35:205-211 (2002); Rickard i wsp., J Exp Psychol Learn Mem Cogn 34:834-842 (2008)
Dźwięki we śnie nie dają pewnego efektu dla pamięci
W metaanalizie 10 badań dźwięki zsynchronizowane z falami wolnymi snu, stosowane m.in. w opaskach komercyjnych, dały mały efekt dla pamięci, nieistotny statystycznie. Autorzy nie widzą podstaw, by polecać takie urządzenia.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Wunderlin i wsp., Sleep 44:zsaa296 (2021), metaanaliza
ok. 5000 twarzy zna przeciętna osoba
Różnice między ludźmi są duże. Każda z badanych osób znała od 1000 do 10 000 twarzy.
Dowód: Szacowane. Źródło: Jenkins, Dowsett i Burton, Proc R Soc B 285:20181319 (2018)
raz w tygodniu mniej więcej tak często mamy słowo na końcu języka
Często chodzi o imiona i nazwiska. Zdarza się to częściej z wiekiem, a często pamiętamy pierwszą literę szukanego słowa.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Brown, Psychol Bull 109:204-223 (1991), przegląd
Emocje
33 ms wystarczy, by ciało migdałowate zareagowało na strach
Twarze ze strachem pokazywano przez 33 ms i zaraz zasłaniano twarzą neutralną. 8 z 10 osób ich nie zauważyło, a ich ciało migdałowate i tak reagowało silniej.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Whalen i wsp., J Neurosci 18:411-418 (1998)
Nazwij emocję a ciało migdałowate się wycisza
Gdy badani nazywali emocję na zdjęciu twarzy, ciało migdałowate było mniej aktywne niż przy ocenie płci tej osoby. Im silniej pracowała prawa brzuszno-boczna kora przedczołowa, tym bardziej ciało migdałowate się wyciszało.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Lieberman i wsp., Psychol Sci 18:421-428 (2007)
67% i 25% mężczyzn i kobiet raziło się prądem, byle nie siedzieć 15 minut sam na sam z myślami
Wcześniej te same osoby deklarowały, że zapłaciłyby, żeby uniknąć tego wstrząsu.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Wilson i wsp., Science 345:75-77 (2014)
701 osób pokolorowało na sylwetce ciała, gdzie czuje emocje
Każda emocja miała własną mapę, wyraźnie inną od pozostałych. Mapy były podobne u osób z Europy Zachodniej i z Azji Wschodniej.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Nummenmaa i wsp., PNAS 111:646-651 (2014)
100 ms wystarczy, by ocenić z twarzy, czy ktoś budzi zaufanie
Oceny po tak krótkim spojrzeniu były bardzo podobne do ocen bez limitu czasu. Dłuższe patrzenie zwiększało przede wszystkim pewność oceny.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Willis i Todorov, Psychol Sci 17:592-598 (2006)
Mity
Lewo- i prawopółkulowcy to mit, którego nie potwierdziło badanie 1011 osób
Przewaga jednej półkuli dotyczy pojedynczych połączeń i zadań, a nie całej osoby. Nikt w badanej grupie nie miał „dominującej półkuli”.
Dowód: Mit obalony. Źródło: Nielsen i wsp., PLoS One 8:e71275 (2013)
Wzrokowcy i słuchowcy dopasowywanie nauki do „stylu uczenia się” nie ma oparcia w badaniach
Przegląd badań nie znalazł podstaw, by dopasowywać nauczanie do tego, czy ktoś jest „wzrokowcem”, czy „słuchowcem”. Niewiele badań w ogóle mogło to sprawdzić, a kilka przeczyło tej hipotezie.
Dowód: Mit obalony. Źródło: Pashler i wsp., Psychol Sci Public Interest 9:105-119 (2008), przegląd
Efekt Mozarta metaanaliza ok. 40 badań go nie potwierdziła
Słuchanie Mozarta nie poprawia zdolności przestrzennych bardziej niż inne pobudzające bodźce. Metaanaliza objęła ponad 3000 osób.
Dowód: Mit obalony. Źródło: Pietschnig, Voracek i Formann, Intelligence 38:314-323 (2010), metaanaliza
Uwaga złotej rybki popularne 8 sekund nie ma źródła naukowego
Liczba trafiła do mediów z raportu marketingowego z 2015 roku, który powoływał się na stronę bez danych. Przegląd badań nad uwagą na wykładach nie znalazł też podstaw dla limitu 10-15 minut.
Dowód: Mit obalony. Źródło: Bradbury, Adv Physiol Educ 40:509-513 (2016)
Pamięć w petabajtach popularne 2,5 PB to nie wynik badań
Liczba pochodzi z odpowiedzi na pytanie czytelnika w magazynie popularnonaukowym (2010), opartej na założeniu ok. 1 mld neuronów zamiast 86 mld. Recenzowane badanie na szczurach szacuje ok. 4,7 bita informacji na synapsę, ale nie przelicza tego na petabajty.
Pojemności pamięci człowieka nikt nie zmierzył.
Dowód: Mit obalony. Źródło: Reber, odpowiedź w rubryce „Ask the Brains”, Scientific American Mind 21:70 (2010), tekst nierecenzowany; Bartol i wsp., eLife 4:e10778 (2015)
Smartfon na biurku sama obecność telefonu ma mały i niepewny wpływ na wyniki
W metaanalizie 22 badań sama obecność telefonu nieco obniżała wyniki, głównie w zadaniach pamięciowych. Bezpośrednia, zarejestrowana z góry powtórka głośnego badania z 2017 roku tego efektu nie znalazła.
Efekt jest mały, niestabilny i różni się między krajami.
Dowód: Spór. Źródło: Böttger, Poschik i Zierer, Behav Sci 13:751 (2023), metaanaliza; Ward i wsp., J Assoc Consum Res 2:140-154 (2017); Ruiz Pardo i Minda, Acta Psychol 230:103717 (2022), replikacja
Używamy 10% mózgu to mit, w który wierzyło 46-48% nauczycieli w badaniu z Wielkiej Brytanii i Holandii
Mózg to ok. 2% masy ciała, a zużywa ok. 20% energii organizmu. Tkanka, która nie pracuje, nie kosztowałaby tyle.
Dowód: Mit obalony. Źródło: Dekker i wsp., Front Psychol 3:429 (2012); Raichle i Gusnard, PNAS 99:10237-10239 (2002)
Inne mózgi
139 255 neuronów w mózgu dorosłej muszki, każdy z połączeniami
To pierwsza pełna mapa połączeń mózgu dorosłego zwierzęcia, z 54,5 mln synaps między neuronami i 8453 typami komórek, z czego 4581 opisano po raz pierwszy.
Cały mózg muszki ma mniej niż 1 mm szerokości.
Dowód: Zmierzone. Gatunek: muszka owocowa. Źródło: Dorkenwald i wsp., Nature 634:124-138 (2024); Schlegel i wsp., Nature 634:139-152 (2024)
302 neurony w pierwszej mapie układu nerwowego (1986)
Pierwszą mapę połączeń całego układu nerwowego opublikowano w 1986 roku dla nicienia C. elegans. Mózg larwy muszki (3016 neuronów, 548 tys. synaps) zmapowano w 2023 roku.
Dowód: Zmierzone. Gatunek: nicień, muszka (larwa). Źródło: White, Southgate, Thomson i Brenner, Phil Trans R Soc B 314:1-340 (1986); Winding i wsp., Science 379:eadd9330 (2023)
ponad 200 tys. komórek w milimetrze sześciennym kory wzrokowej myszy
Projekt MICrONS zmapował ponad 200 tys. komórek i ok. 524 mln synaps, a u ok. 75 900 neuronów nagrał wcześniej aktywność, gdy mysz oglądała filmy.
Popularne „4 km aksonów” pochodzi z komunikatu prasowego, nie z publikacji.
Dowód: Zmierzone. Gatunek: mysz. Źródło: MICrONS Consortium, Nature 640:435-447 (2025)
47-70 mln neuronów w mózgu myszy
Najnowsze liczenie tą samą metodą co u człowieka dało 47,5 mln neuronów (bez opuszki węchowej), wcześniejsze ok. 70 mln.
Dowód: Zmierzone. Gatunek: mysz. Źródło: Herculano-Houzel i wsp., Front Neuroanat 9:64 (2015)
ok. 620 tys. razy więcej neuronów ma człowiek niż muszka
86 mld neuronów człowieka to ok. 620 tys. razy więcej niż 139 255 neuronów muszki i ok. 1200-1800 razy więcej niż u myszy.
Dowód: Obliczenie. Gatunek: człowiek, muszka, mysz. Źródło: Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009); Dorkenwald i wsp., Nature 634:124-138 (2024); Herculano-Houzel i wsp., Front Neuroanat 9:64 (2015)
14-15 razy mniejszy w każdym wymiarze jest mózg myszy
Mózg myszy waży ok. 0,45 g, czyli ok. 3 tys. razy mniej niż mózg człowieka. W każdym wymiarze to ok. 14-15 razy mniej.
Dowód: Obliczenie. Gatunek: mysz, człowiek. Źródło: Herculano-Houzel i wsp., Front Neuroanat 9:64 (2015); Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009)
ok. 2700 lat liczenia neuronów mózgu po jednym na sekundę
Licząc 86 mld neuronów po jednym na sekundę, bez snu i przerw, skończylibyśmy po ok. 2700 latach.
Dowód: Obliczenie. Źródło: Azevedo i wsp., J Comp Neurol 513:532-541 (2009)
Ból
ok. 60% osób po amputacji czuje ból w kończynie, której już nie ma
To ból fantomowy. Odsetki w poszczególnych badaniach bardzo się od siebie różnią.
Dowód: Szacowane. Źródło: Limakatso i wsp., PLoS One 15:e0240431 (2020)
ponad 50% słabiej czuć ból, gdy partner trzyma za rękę
Średnia ocena bólu spadła z 52 do 25 na skali do 100 w porównaniu z bólem znoszonym w samotności. Gdy partner siedział obok bez dotyku, wynosiła 38.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Goldstein i wsp., PNAS 115:E2528-E2537 (2018)
19% dorosłych w Europie żyje z bólem przewlekłym
To ból trwający co najmniej pół roku i silny co najmniej na 5 w skali do 10. Co piąta z tych osób straciła przez niego pracę.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Breivik i wsp., Eur J Pain 10:287-333 (2006)
Sen
14 nocy po 6 h w łóżku osłabia uwagę tak jak noc całkowicie bez snu
Senność rosła tylko w pierwszych dniach, a wyniki testów spadały dalej. Badani w dużej mierze nie zauważali, jak bardzo się pogorszyli.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Van Dongen i wsp., Sleep 26:117-126 (2003)
44% mniej glukozy zużywa mózg w śnie głębokim niż w czuwaniu
Glukoza to główne paliwo mózgu. W śnie głębokim jego praca wyraźnie zwalnia.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Maquet i wsp., Brain Res 513:136-143 (1990)
ponad 2 razy więcej osób odkryło ukrytą regułę zadania po nocy snu
Sen pomagał tylko tym, którzy wcześniej pracowali nad zadaniem. Pora dnia nie miała znaczenia.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Wagner i wsp., Nature 427:352-355 (2004)
ponad 80% pobudzeń w nowym miejscu wywołały dźwięki docierające do lewej półkuli
Pierwszej nocy w nowym miejscu lewa półkula śpi płycej i czuwa jak wartownik. Po mniej więcej tygodniu ta różnica znika.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Tamaki i wsp., Curr Biol 26:1190-1194 (2016)
7-9 godzin snu na dobę zalecają eksperci dorosłym
Nastolatkom 8-10 godzin, osobom starszym 7-8. W Stanach Zjednoczonych krócej niż 7 godzin śpi ponad jedna trzecia dorosłych.
Dowód: Szacowane. Źródło: Hirshkowitz i wsp., Sleep Health 1:40-43 (2015); Liu i wsp., MMWR Morb Mortal Wkly Rep 65:137-141 (2016)
10 minut drzemki wystarczyło, by od razu poprawić czujność i wyniki
Badani spali poprzedniej nocy ok. 5 godzin. Część efektów trzymała się do 155 minut, a po 30 minutach drzemki było najpierw gorzej, bo trzeba się było rozbudzić.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Brooks i Lack, Sleep 29:831-840 (2006)
Dopamina
ponad 99% dopaminy usunięto, a cukier wciąż smakował
Miny przy cukrze i przy gorzkiej chininie zostały takie jak u zdrowych zwierząt. Dopamina odpowiada za chcenie, a nie za lubienie.
Dowód: Zmierzone. Gatunek: szczur. Źródło: Berridge i Robinson, Brain Res Rev 28:309-369 (1998)
ok. 1 mln neuronów dopaminowych w śródmózgowiu człowieka
Małpa ma ich około 200 tys., a szczur około 20 tys. Ta garstka komórek wpływa na motywację, ruch i uczenie się.
Dowód: Szacowane. Źródło: Schultz, Dialogues Clin Neurosci 18:23-32 (2016), przegląd
Déjà vu
74% zdrowych osób przeżyło déjà vu
Zwykle trwa kilka sekund. Z wiekiem zdarza się rzadziej, a z płcią nie ma związku.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Hadzic i Andersson, Front Neurol 15:1406889 (2024)
43% osób ma déjà vu kilka razy w roku
To najczęstsza odpowiedź na pytanie o to, jak często się zdarza.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Mumoli i wsp., Behav Sci 7:50 (2017)
Błędy poznawcze
87% osób woli 3000 na pewno niż 80% szans na 4000
Gdy obie szanse podzielić przez cztery, głosy dzielą się prawie po równo. W rachunku wybór nie powinien się zmienić.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Ruggeri i wsp., Nat Hum Behav 4:622-633 (2020)
1,3-2 razy mocniej niż zysk liczy się w decyzji strata tej samej wielkości
Klasyczne oszacowanie z 1992 roku to 2,25. Metaanaliza opublikowanych wyników daje ok. 1,96, a metaanaliza surowych danych z zakładów 1,31.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Brown i wsp., J Econ Lit 62:485-516 (2024); Walasek, Mullett i Stewart, J Econ Psychol 103:102740 (2024); Tversky i Kahneman, J Risk Uncertain 5:297-323 (1992)
80% osób postawiłoby na reszkę po pięciu orłach z rzędu
Trzy czwarte z nich uznało przy tym orła i reszkę za równie prawdopodobne. Można znać szanse i obstawiać wbrew nim.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Farmer, Warren i Hahn, J Exp Psychol Gen 146:63-76 (2017)
61% osób po miesiącu wciąż uznawało powtórzone zdania za prawdziwsze
Wystarczyło przeczytać zdanie jeden raz. Od razu po lekturze taki wzór miało 75% osób, po tygodniu 71%, a po miesiącu wciąż większość.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Henderson, Simons i Barr, J Cogn 4:29 (2021)
30,4% relacji o zmyślonym zdarzeniu z dzieciństwa to fałszywe wspomnienie
Badanym podsuwano opis wydarzenia z dzieciństwa, którego nie było. W kolejnych 23% relacji częściowo przyjęli podsunięte zdarzenie.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Scoboria i wsp., Memory 25:146-163 (2017)
68% kobiet wolało swoje zdjęcie w odbiciu lustrzanym
Lustrzaną wersję własnej twarzy oglądamy co rano, a inni widzą zwykłą. Partnerzy tych kobiet częściej woleli wersję zwykłą.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Mita, Dermer i Knight, J Pers Soc Psychol 35:597-601 (1977)
ok. 36 pokazów, po których sympatia do rzeczy przestaje rosnąć
Im częściej coś widzimy, tym bardziej to lubimy, ale nie bez końca. Po tym progu sympatia średnio zaczyna spadać.
Dowód: Szacowane. Źródło: Montoya i wsp., Psychol Bull 143:459-498 (2017)
81% osób z zewnętrznym terminem skończyło przed nim
We własnych, krótszych prognozach tych samych osób zmieściło się niecałe 39%. O dniu skończenia częściej decyduje termin niż plan.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Buehler, Griffin i Ross, J Pers Soc Psychol 67:366-381 (1994)
96% zdjęć dostało po filtrze upiększającym wyższą ocenę urody
Te same osoby po filtrze wydawały się też inteligentniejsze i bardziej godne zaufania. Ocena urody nie spadła przy żadnym z 462 zdjęć.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Gulati i wsp., R Soc Open Sci 11:240882 (2024)
Świadomość
44 ms odstępu między cyfrą a maską wystarczyło, by „nie widzę” zmieniło się w „widzę”
Widoczność nie rosła po trochu. Nieco krócej i cyfra zwykle znikała, nieco dłużej i zwykle już była.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Del Cul, Baillet i Dehaene, PLoS Biol 5:e260 (2007)
41% pacjentów z rozpoznaniem stanu wegetatywnego było w stanie minimalnej świadomości
Wyszło to dopiero wtedy, gdy zbadano ich standardową skalą przy łóżku. Otwarte oczy bez reakcji to jeszcze nie brak świadomości.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Schnakers i wsp., BMC Neurol 9:35 (2009)
25% osób bez reakcji na polecenia wykonało zadanie w skanerze albo w EEG
Te same badania przeoczyły większość osób, które przy łóżku wykonują polecenia. Brak odpowiedzi w skanerze niczego więc nie przesądza.
Dowód: Zmierzone. Źródło: Bodien i wsp., N Engl J Med 391:598-608 (2024)
Atlas mózgu, wspólny projekt NeuroEfektywnie.pl i Neuroinsight Lab: Strona startowa Atlasu · Podróż · Mózg w liczbach · Sprawdź się · Katalog neuronów · Heurystyki i błędy poznawcze · Wszystkie wizualizacje · Źródła i podziękowania.