Pieniądze, na które trzeba poczekać, ważą w naszych oczach mniej niż te same pieniądze od ręki.
W badaniu z 61 krajów i z udziałem ponad 13 600 osób, także z Polski, takie wybory pojawiły się w każdym kraju. Przy płaceniu było inaczej. Średnio ludzie woleli zapłacić od razu mniej niż później więcej.
Sprawdzenie to od 8 do 12 wyborów. Odpowiedzi zostają w Twojej przeglądarce i nigdzie nie trafiają. Możesz też od razu czytać dalej, ale tekst niżej zdradza, czego szuka zadanie.
Kwoty są wyobrażone, ale wybieraj tak, jakby były prawdziwe. Nie ma dobrych ani złych odpowiedzi. W każdej części kolejna propozycja zależy od Twojego poprzedniego wyboru.
To sytuacja wyobrażona. Nikt nie wypłaca ani nie pobiera pieniędzy, liczy się tylko decyzja.
W skrócie
To spadek wartości nagrody, na którą trzeba poczekać. Im dłużej czekamy, tym większej dopłaty żądamy.
Tu kryje się nazwa efektu i jego opis. Najpierw sprawdź się na sobie albo odkryj je od razu.
Co robi czekanie
W badaniu zespołu Kaia Ruggeriego z Uniwersytetu Columbia na podobne pytania, w lokalnej walucie, odpowiedziało 13 629 osób z 61 krajów. Kwotę bazową ustalono na około jedną dziesiątą przeciętnego miesięcznego dochodu gospodarstwa domowego w danym kraju. Wynik każdej części to liczba od 0 do 5. Przy dostawaniu zero znaczy, że ktoś czekał nawet za 1% więcej, a pięć, że nie czekał nawet za 50% więcej.
Średnie wyniki od 0 do 5 w 337 ankietach z Polski i 13 629 z 61 krajów (Ruggeri i in., 2022, tabela uzupełniająca 4). Przy dostawaniu wyższy wynik znaczy częstszy wybór pieniędzy od razu, a przy płaceniu częstszy wybór płacenia później. Polska wersja badania miała własne kwoty, ustalone z polskich dochodów, a my używamy okrągłych 500 zł i 5000 zł, więc Twój wynik porównuj z nimi orientacyjnie. Zielone słupki to dostawanie, różowe płacenie, a niebieskie Twój wynik.
Co się zmienia, gdy zamiast dostawać, trzeba zapłacić? Przy dostawaniu i przy płaceniu pierwsza propozycja była taka sama, kwota bazowa teraz albo o 10% większa za rok (w zadaniu 500 zł i 550 zł). Przy dostawaniu polska średnia wyniosła 3,4 na 5, więc przeciętnie do czekania skłaniała dopiero dopłata między 20% a 50%. Przy płaceniu te same liczby dały odwrotny obraz. Średnia spadła do 1,0. Taki wynik ma ktoś, kto woli zapłacić kwotę bazową od razu niż o 2% więcej za rok, w zadaniu 500 zł dziś zamiast 510 zł za rok.
Zysk i strata są tu tej samej wielkości i dzieli je ten sam rok. Mimo to przyszły zysk tracił w oczach badanych dużo, a przyszła płatność mało. Według tekstu głównego pracy była to najczęstsza z pięciu badanych anomalii wyboru, w 49 z 61 krajów.
A gdy kwota była dziesięć razy większa? Ludzie czekali chętniej. Polska średnia spadła z 3,4 do 2,6, choć dopłata za czekanie była procentowo taka sama.
Czwarta część zadania przesuwa ten sam rok czekania w przyszłość. Wybierasz między 500 zł za rok a 550 zł za dwa lata. Gdyby czekanie kosztowało zawsze tyle samo, wybór powinien wyjść taki sam jak w części pierwszej. Kto przy wyborze od dziś woli pieniądze od razu, a przy tym samym roku przesuniętym w przyszłość czeka, pokazuje skłonność do teraźniejszości.
Jak często ktoś bierze pieniądze od razu, a gdy ten sam rok przesunie się w przyszłość, czeka? W badaniu Ruggeriego pytanie o przesunięty rok padało tylko raz, z kwotą dobraną do wcześniejszych odpowiedzi danej osoby. Ten wzorzec pokazało 15% badanych, w Polsce także 15% (tabela uzupełniająca 4).
Ale skąd mózg wie, ile warte są pieniądze za rok?
Co dzieje się w mózgu
Kształty obszarów pochodzą z atlasów (kora HCP-MMP1, jądro półleżące i hipokamp z Melbourne Subcortex Atlas). Przy fMRI, badaniach uszkodzeń i EEG zaznaczamy obszary atlasu najbliższe punktom podanym w pracach. Przy stymulacji zaznaczamy umownie korę pod cewką. To przybliżenie miejsca, a nie zmierzona aktywność. Model można obracać palcem albo myszą.
Osoba w skanerze wybiera dziesiątki razy między mniejszą kwotą wcześniej a większą później. Z jej wyborów da się policzyć, ile warta jest dla niej każda odroczona kwota. Zespół Josepha Kable z Uniwersytetu Pensylwanii zebrał 80 takich badań fMRI i sprawdził, które wyniki powtarzają się między nimi.
Najpewniej powtarzał się związek z tą policzoną wartością. Wśród badań, które ją analizowały, w 62,5% szczyt aktywności leżał najdalej 10 mm od tego samego miejsca w prążkowiu. Dalej szły kora przedczołowa brzuszno-przyśrodkowa i lewa tylna część zakrętu obręczy. Aktywność tych obszarów rosła razem z wartością nagrody. Joseph Kable i Paul Glimcher pokazali to już w 2007 roku dla nagród wypłacanych w różnych terminach.
Czy wybory „od razu” i „później” mają w mózgu osobne układy? Porównanie jednych z drugimi nie dało powtarzalnego obrazu. Autorzy znaleźli 20 badań, w których takie porównanie nie pokazało nic. Według nich to nie wspiera pomysłu, że wybory pochopne i cierpliwe mają w mózgu oddzielne mechanizmy.
Zespół z Uniwersytetu Bolońskiego zbadał 7 osób z uszkodzeniem przyśrodkowej części kory oczodołowo-czołowej, u 5 po pęknięciu tętniaka, u 2 po urazie głowy. Porównał je z 9 osobami z uszkodzeniem poza płatem czołowym i z 20 osobami zdrowymi. Wszyscy wybierali między mniejszą nagrodą od razu a większą później, a nagrodą były w różnych częściach pieniądze, bony zniżkowe albo jedzenie. Pacjenci z uszkodzeniem kory oczodołowo-czołowej częściej brali mniejszą nagrodę od razu, przy każdym rodzaju nagrody. Przełącz niżej, żeby porównać, ile warte było od razu 40 € za miesiąc dla osób zdrowych i dla tych pacjentów.
Podobny wynik dały kolejne badania. W badaniu Jana Petersa i Marka D’Esposito 9 osób z takim uszkodzeniem wybierało mniej cierpliwie niż 19 osób bez niego, a ich oceny wartości samych nagród, bez wybierania, były zaburzone. W Toronto 8 osób z uszkodzeniem kory brzuszno-przyśrodkowej dyskontowało bardziej stromo niż 30 osób zdrowych. W badaniu z Bolonii i Toronto 12 pacjentów dyskontowało bardziej stromo niż 41 zdrowych osób, ale tylko przy dużych kwotach. Przy małych różnicy nie było. Uszkodzenia nakładały się najczęściej w obszarach Brodmanna 11, 10 i 32.
Zespół z Uniwersytetu w Birmingham zbadał 33 osoby z uszkodzeniem przyśrodkowej kory przedczołowej. Dyskontowały silniej niż osoby zdrowe, ale nie silniej niż osoby z uszkodzeniem w innym miejscu mózgu. Uszkodzenia obszarów 13 i 25 oraz brzusznego prążkowia wiązały się z silniejszym dyskontowaniem, ale autorzy zaznaczają, że to wynik poszukiwawczy, który nie przeszedł progu przyjętego w głównej analizie.
Ten sam zespół z Bolonii zbadał 12 osób z uszkodzeniem kory wyspy. Porównał je z 13 osobami z uszkodzeniem w innym miejscu i z 64 osobami zdrowymi. Pacjenci z uszkodzoną wyspą dyskontowali słabiej, czyli chętniej czekali na większą kwotę. Mapowanie uszkodzeń wskazało wyspę, najsilniej po prawej stronie.
Co wyspa może dodawać do wyboru? Autorzy przypuszczają, że wyspa pozwala przewidzieć, jak ciało i emocje zareagują na nagrodę otrzymaną teraz albo za jakiś czas. Bez tej podpowiedzi o wyborze decyduje sama wielkość kwoty, a większa kwota wygrywa.
W Pekinie 16 osób po operacji guza wyspy i 30 osób zdrowych zrobiło podobne zadanie. Grupy nie różniły się ogólnie, ale wybory pacjentów nie zmieniały się istotnie wraz z długością czekania i wysokością kwoty. W badaniu fMRI tego zespołu wyspa reagowała na oba te parametry, a w metaanalizie fMRI pracowała mocniej przy trudnych wyborach.
Bernd Figner i współpracownicy z Uniwersytetu Columbia wyhamowywali pracę bocznej kory przedczołowej przezczaszkową stymulacją magnetyczną niskiej częstotliwości (rTMS). Wyhamowanie lewej kory zwiększyło liczbę wyborów mniejszej nagrody od razu, a wyhamowanie prawej nie.
Czy wyhamowanie zmieniło samo liczenie wartości? Nie. Wybory między dwiema nagrodami odroczonymi i oceny samej wartości nagród zostały bez zmian. Autorzy odczytują to jako ślad samokontroli w lewej korze przedczołowej, a nie liczenia wartości.
Metaanaliza 33 badań ze stymulacją kory grzbietowo-bocznej w różnych zadaniach decyzyjnych, z Uniwersytetu Południowo-Zachodniego w Chongqing, pokazała, że pobudzanie lewej kory zmniejsza dyskontowanie. Przegląd z Mediolanu znalazł jednak dla tego samego miejsca także wyniki zerowe i przeciwne, więc wyniki stymulacji są niespójne.
73 mężczyzn przez pięć minut siedziało w spoczynku, na zmianę z oczami otwartymi i zamkniętymi, a 128 elektrod rejestrowało ich EEG. Pół godziny później każdy dokonał 36 wyborów między mniejszą kwotą wcześniej a większą później, przy czym mniejsze kwoty wynosiły od 15 do 85 franków szwajcarskich, a decyzje miały prawdziwe skutki finansowe. Badanie prowadził zespół Loreny Gianotti i Darii Knoch z Uniwersytetu w Bazylei.
Dla zapisu z zamkniętymi oczami model głowy (metoda sLORETA) wyliczył, skąd w mózgu pochodzi sygnał, osobno w siedmiu pasmach częstotliwości. Związek z dyskontowaniem wyszedł tylko w paśmie beta3 (21,5-30 Hz), w jednym skupisku w lewej grzbietowej korze przedczołowej, w zakręcie czołowym górnym. Im słabsza była tam aktywność spoczynkowa, tym bardziej stromo dana osoba dyskontowała. Ten związek tłumaczył też, dlaczego dyskontowanie zależało od wariantu genu COMT, który wpływa na poziom dopaminy w korze przedczołowej.
EEG pokazuje też, co dzieje się w chwili wyboru. W preregistrowanym badaniu z Uniwersytetu Torontońskiego rytm theta nad środkiem czoła i rozszerzenie źrenicy rosły razem z tym, jak trudny był wybór, ale też wtedy, gdy decyzja okazywała się zaskakująco łatwa. W badaniu Avital Cherniawsky i Claya Holroyda sygnał nagrody w EEG pojawiał się tylko przy pieniądzach od razu. Osoby, które mocno dyskontują, miały go silniejszy. Autorzy wnioskują, że takie osoby przeceniają nagrodę dziś, a nie lekceważą nagrody za rok.
Czy do cierpliwości trzeba umieć wyobrazić sobie przyszłość? Kanadyjski pacjent K.C. po rozległym uszkodzeniu przyśrodkowych płatów skroniowych, razem z hipokampem, nie umiał wyobrażać sobie przyszłych zdarzeń z własnego życia. Mimo to wybierał między pieniędzmi dziś i później podobnie jak osoby zdrowe. Zespół z Uniwersytetu York w Toronto powtórzył ten wynik w grupie osób z amnezją. Zwykłe wybory pieniężne nie wymagają więc wyobrażania sobie przyszłości.
Wyobraźnia potrzebna jest dopiero wtedy, gdy ma pomóc. W Bostonie osoby zdrowe po wyobrażeniu sobie, na co wydadzą pieniądze, na przykład na wyjście do teatru za dwa miesiące, czekały chętniej, a osoby z amnezją nie. Kiedy nagrody i czekanie trzeba było przeżyć na bieżąco, a nie tylko sobie wyobrazić, 7 osób z uszkodzeniem hipokampa wybierało inaczej niż osoby zdrowe.
W badaniu Alexandra Soutschka i Philippe’a Toblera 30 osób dostało stymulację magnetyczną, która wyhamowała prawe połączenie skroniowo-ciemieniowe. Potem dyskontowały nieznacznie silniej przy długich opóźnieniach i słabiej przetwarzały zdarzenia z przyszłości niż 30 osób ze stymulacją czubka głowy.
Na co dzień
Po wypłatach pomocy w czasie pandemii w USA w 2020 roku osoby o niższych dochodach wydały tuż po przelewie ponad 23 razy więcej niż zwykle, a pozostałe około 10 razy więcej. W kwotach najwięcej wydały jednak osoby o wyższych dochodach. Dane o 15 568 osobach przytacza zespół Ruggeriego (2022).
W eksperymencie terenowym z danymi pracodawcy o oszczędnościach komunikat o odpowiedzialności wobec samego siebie w przyszłości zwiększył odkładanie na emeryturę bardziej niż apel o własny interes. Działał u osób, które czuły silną więź ze swoim przyszłym „ja” (Bryan i Hershfield, 2012).
Metaanaliza porównała osoby z 8 grup zaburzeń psychicznych z osobami zdrowymi. Bardziej strome dyskontowanie wyszło m.in. w depresji, schizofrenii, chorobie afektywnej dwubiegunowej i osobowości z pogranicza. W jadłowstręcie psychicznym dyskontowanie było płytsze (Amlung i in., 2019).
Jaki wynik wyszedł Tobie? Sprawdź, czy znajomi czekają chętniej.
Czy da się przed tym obronić?
W Hamburgu badani wybierali w skanerze między kwotami, a przy części wyborów widzieli wskazówkę odnoszącą się do prawdziwego zdarzenia z ich własnego życia. Przy takich wskazówkach czekali chętniej, a im więcej spontanicznie wyobrażali sobie te zdarzenia, tym bardziej zmieniały się ich wybory. To, jak bardzo się zmieniały, przewidywała współpraca przedniej części zakrętu obręczy z hipokampem i ciałem migdałowatym.
Efekt był średniej wielkości. Najlepiej działały przyjemne wyobrażenia, a neutralne i przykre nie działały wcale.
Czy to działa też po uszkodzeniu kory brzuszno-przyśrodkowej? W badaniu z Bolonii i Toronto tak. Wskazówki z przyszłymi zdarzeniami obniżyły dyskontowanie także u pacjentów z drugiego przystanku, nie tylko u osób zdrowych.
W czterech badaniach zespołu Hala Hershfielda badani oglądali realistyczny, postarzony komputerowo obraz samych siebie, w wirtualnej rzeczywistości albo w interaktywnych narzędziach do decyzji. We wszystkich badaniach osoby po takim spotkaniu chętniej wybierały większe pieniądze później zamiast mniejszych od razu.
O co spierają się badacze
W 2004 roku zespół z Uniwersytetu Princeton opisał w „Science” dwa układy. Jeden, w obszarach układu limbicznego związanych z układem dopaminowym śródmózgowia, miał reagować na nagrody dostępne od razu. Drugi, w bocznej korze przedczołowej i ciemieniowej, miał pracować przy każdym wyborze. Wybór zależał według autorów od tego, który z nich przeważy.
Trzy lata później Joseph Kable i Paul Glimcher z Uniwersytetu Nowojorskiego pokazali, że te same obszary śledzą wartość nagrody przy każdym opóźnieniu, a nie tylko przy nagrodzie od razu. Metaanaliza 80 badań fMRI z 2026 roku nie znalazła powtarzalnych osobnych układów dla wyborów pochopnych i cierpliwych, choć sama obecność nagrody natychmiastowej też pobudzała korę brzuszno-przyśrodkową. Rolę kontroli wspierają z kolei badania ze stymulacją lewej kory przedczołowej, a badanie EEG z Bazylei jest z tym zgodne.
Czy więcej dopaminy to mniej cierpliwości? To drugi spór i wyniki w nim się rozchodzą. Zespół z University College London podał zdrowym osobom lek wzmacniający działanie dopaminy i dyskontowanie wzrosło. W późniejszych badaniach leki działające na dopaminę dawały brak efektu albo efekt odwrotny. W preregistrowanym badaniu z Kolonii, z udziałem 76 osób, L-DOPA zmniejszyła dyskontowanie, choć słabo.
Trzeci spór dotyczy samego pomiaru. W większości badań, także w Twoim zadaniu, nagrody są wyobrażone. U osób z uszkodzeniem hipokampa zadanie z nagrodami przeżywanymi na bieżąco dało inny wynik niż zadanie z wyobrażonymi. Słynny test pianki też okazał się słabszy. W powtórzeniu z 2018 roku związek czekania w wieku 4 lat z wynikami w szkole w wieku 15 lat był o połowę słabszy niż w oryginalnych badaniach, a po uwzględnieniu tła rodzinnego, wczesnych zdolności poznawczych i warunków w domu zmalał o dwie trzecie.
Źródła i siła dowodów
Dyskontowanie wyszło w każdym z 61 krajów, w preregistrowanym badaniu 13 629 osób. Różnice między krajami tłumaczyły najwyżej 20% różnic w wynikach, a resztę różnice między ludźmi. Siła efektu zależy od kwoty, od tego, czy chodzi o zysk, czy o płatność, i od sytuacji gospodarczej kraju, ale sam efekt jest stały.
W czterech badaniach uszkodzenie kory brzuszno-przyśrodkowej wiązało się z silniejszym dyskontowaniem (w jednym tylko przy dużych kwotach). Część z nich prowadził ten sam zespół z Toronto, więc grupy pacjentów mogły się częściowo pokrywać. Metaanaliza 80 badań fMRI wskazuje sieć wyceny. Sporne są rola kontroli w lewej korze przedczołowej (wyniki stymulacji różnią się kierunkiem) i działanie dopaminy. Uszkodzenie wyspy i lokalizacja w EEG opierają się na pojedynczych badaniach.
Zadanie powtarza układ kwestionariusza Ruggeriego i in. (2022, tabela uzupełniająca 1) w złotych. Każda część zaczyna się od 500 zł (albo 5000 zł) wcześniej wobec 10% więcej później. Przy dostawaniu wybór kwoty wcześniejszej prowadzi do propozycji o 20% i 50% większych, a wybór późniejszej do propozycji o 2% i 1% większych. Przy płaceniu jest odwrotnie. Kto woli zapłacić później, dostaje propozycje 20% i 50%, a kto woli zapłacić od razu, 2% i 1%. Wynik części od 0 do 5 zależy od tego, przy której propozycji zmienia się wybór, tak jak w pracy. W części z 5000 zł tabela w pracy podaje kwoty „5050 - 5010”, co wygląda na pomyłkę, więc używamy 5050 zł i 5100 zł, czyli 1% i 2% więcej. Część czwarta, z rokiem przesuniętym w przyszłość, ma tę samą drabinkę kwot i jest naszym dodatkiem. W badaniu przesunięty rok sprawdzano jednym pytaniem. W badaniu odrzucono też 23,7% ankiet, które nie przeszły pytania kontrolnego, oraz ankiety wypełnione zbyt szybko albo niepełne.
Powierzchnia kory pochodzi ze średniej grupowej HCP S1200 (Van Essen i in., 2013), a granice obszarów z atlasu HCP-MMP1 (Glasser i in., 2016). Przy każdym punkcie podajemy współrzędne w układzie MNI i najbliższe obszary atlasu na tej powierzchni. Metaanaliza Lakhaniego i in. (2026) podaje środki skupisk dla wartości nagrody. W prążkowiu to -2, 7, -3 (pokazujemy jądro półleżące z Melbourne Subcortex Atlas, Tian i in., 2020), a w lewej tylnej części zakrętu obręczy -4, -40, 34, około 1-2 mm od obszarów d23ab i 31pv. Skupisko w korze brzuszno-przyśrodkowej (0, 46, 1) leży w linii środkowej, 7-11 mm od kory, najbliżej obszarów a24, p32 i 10r. Dlatego w pierwszym przystanku podświetlamy obszary najbliższe skupisku dla nagród natychmiastowych z tej samej pracy (-7, 50, -5), czyli 10r, p32 i 10v na obu półkulach. Przy uszkodzeniach pokazujemy obszary 11l, 13l, OFC, pOFC i 25, najbliższe punktom z mapowania Su i in. (2025), ±16, 14, -18 (pOFC, OFC i 13l) oraz ±6, 18, -8 (obszar 25). W badaniu Ciaramelli i in. (2021) uszkodzenia nakładały się najczęściej w obszarach Brodmanna 11, 10 i 32, których w scenie nie odwzorowujemy osobno. Przy wyspie pokazujemy obszary AVI, AAIC i MI. Punkt z mapowania uszkodzeń Sellitto i in. (2016), 44, 8, -10, leży około 4,5 mm od obszarów MI i AAIC prawej półkuli, a skupiska dla trudnych wyborów z metaanalizy (35, 22, -4 i -35, 19, -3) przy obszarze AVI. Miejsce stymulacji Figner i in. (2010), punkt F3 na skórze głowy, przeliczyli Hare i in. (2014) na -36, 30, 27. Leży około 5 mm od obszarów p9-46v i 46 lewej półkuli, a obszar a9-46v dodajemy jako sąsiedni. Źródło EEG z badania Gianotti i in. (2012), -15, 50, 45, leży 5,8 mm od obszaru 9p i 6,6 mm od 9m lewej półkuli. Miejsce stymulacji Soutschek i in. (2020), 60, -58, 31, leży około 9 mm od obszarów PGi i PGs prawej półkuli. Hipokamp pokazuje siatka z Melbourne Subcortex Atlas. Siatki przygotowano w projekcie human-brain Amy Sterling (licencja MIT), z którego korzysta Atlas mózgu.