1,73 raza
Rzeczy, które już masz
W badaniu klientów producenta samochodów cena, za którą badani zgodziliby się oddać przedmiot, była w medianie 1,73 raza wyższa od ceny, którą byli gotowi za niego zapłacić.
Rachunek wychodzi na plus, bo średnio zyskujesz 5 zł na każdym rzucie.
Mimo to ponad połowa dorosłych odrzuca taki zakład. Sprawdź w 12 rundach, przy jakiej stracie przestajesz grać.
Sprawdzenie to 12 rund. Wynik liczy się w Twojej przeglądarce i nigdzie nie trafia. Możesz też od razu czytać dalej, ale tekst niżej zdradza, czego szuka zadanie.
Tym razem potraktuj każdy zakład jak jeden z wielu, które rozgrywasz w ciągu roku. Wygrane i straty się sumują, więc pojedynczy rzut niewiele znaczy.
Grasz?
Monety nie rzucamy, liczy się tylko to, czy przyjmujesz zakład. Wybieraj tak, jakby chodziło o Twoje pieniądze.
W skrócie
To skłonność, przez którą strata boli bardziej, niż cieszy zysk tej samej wielkości. Dlatego wiele osób odrzuca zakład, na którym średnio by zarobiło.
Tu kryje się nazwa efektu i jego opis. Najpierw sprawdź się na sobie albo odkryj je od razu.
Ile znaczy strata
W badaniu, z którego pochodzą zakłady z wygraną 60 zł w grze na tej stronie, przewagi wygranej nad stratą chciało 71% dorosłych. Mediana lambdy wyniosła 1,33.
Jak opisać, o ile mocniej liczy się strata? Psychologowie nazywają to awersją do strat i opisują ją jedną liczbą, lambdą (λ). Przy λ = 1 zysk i strata liczą się tak samo, przy λ = 2 strata 50 zł boli tak, jak cieszy wygrana 100 zł.
Ta karta zdradza, na czym polega zadanie. Możesz ją odsłonić po wykonaniu zadania albo od razu.
Klasyczne oszacowanie jest wyższe od nowszych. Amos Tversky i Daniel Kahneman podali w 1992 roku 2,25, czyli więcej, niż pokazują późniejsze metaanalizy. Metaanaliza 607 oszacowań ze 150 prac daje średnio około 1,96, a w badaniu, z którego pochodzi połowa zakładów w tej grze, mediana wyniosła 1,33.
Dorośli klienci producenta samochodów z Austrii, Niemiec i Szwajcarii, sześć zakładów z wygraną 6 euro (Gächter i in., 2022). Odsetki policzono dla 326 osób, których wybory układały się spójnie. W Twoich rundach to zakłady z wygraną 60 zł.
Ale skoro 60 zł to więcej niż 50 zł, to co w Twoim mózgu przeważa szalę?
Co dzieje się w mózgu
Kształty obszarów pochodzą z atlasów (kora HCP-MMP1, struktury podkorowe z Melbourne Subcortex Atlas). Kolor pokazuje, gdzie badania znalazły związek z awersją do strat, a nie aktywność konkretnej osoby. Model można obracać palcem albo myszą.
Czy w mózgu ścierają się dwa ośrodki, jeden liczący zysk, a drugi bojący się straty? W badaniu fMRI zespołu Sabriny Tom i Russella Poldracka strata nie włączała osobnego ośrodka. Badani oglądali w skanerze zakłady 50 na 50 takie jak te z Twoich rund.
W prążkowiu brzusznym i w brzuszno-przyśrodkowej korze przedczołowej aktywność rosła razem z możliwą wygraną i spadała razem z możliwą stratą. Strata obniżała więc aktywność tam, gdzie zysk ją podnosił. U osób, które mocniej unikały strat, ten spadek był bardziej stromy niż wzrost przy zysku.
Co wyjdzie, gdy jeden zbiór nagrań przeanalizuje 70 zespołów? W 2020 roku zbiór nagrań mózgu 108 osób grających w takie zakłady dostało 70 zespołów badawczych i każdy analizował go po swojemu. W połowie badanych, którym pokazywano kwoty jak w zadaniu zespołu Tom, spadek aktywności kory przedczołowej przy rosnącej stracie zgłosiło 84% zespołów. W drugiej wersji zadania, z równymi zakresami zysków i strat, zrobiła to najwyżej jedna trzecia zespołów.
Zakład bez wygranej i bez straty
Schemat zależności z badań. Nachylenie dla straty przyjęto umownie 1,33 razy większe niż dla zysku, czyli równe medianie lambdy z badania, z którego pochodzą zakłady z wygraną 60 zł. To ilustracja, nie pomiar Twojego mózgu.
A ciało migdałowate, struktura kojarzona z czujnością i strachem? Benedetto De Martino, Colin Camerer i Ralph Adolphs zbadali dwie osoby, u których rzadka choroba genetyczna uszkodziła je po obu stronach mózgu. W zakładach takich jak Twoje ich awersja do strat wyraźnie zmalała. Jednocześnie nadal prawidłowo reagowały na to, czy zakład się opłaca i jak bardzo jest ryzykowny.
To mocny argument za przyczynową rolą ciała migdałowatego, choć pochodzi od dwóch osób, i zarazem najbardziej sporny wątek tej historii. Wśród 70 zespołów analizujących te same nagrania wzrost aktywności ciała migdałowatego przy stracie zgłosiło około 6%, choć zbiorcza analiza ich map wykazała w tym miejscu istotny wynik. Metaanaliza badań fMRI z 2026 roku nie znalazła tu spójnego wyniku. Zespół Nicoli Canessy, który w badaniu 56 osób widział reakcję ciała migdałowatego na wielkość straty, podejrzewa, że wiele zależy od tego, jak duże straty pokazuje się w zadaniu.
Które miejsca powtarzają się w badaniach awersji do strat, gdy zebrać wyniki wielu prac fMRI? Najczęściej są to trzy: prążkowie, przednia część wyspy i grzbietowa część przedniego i środkowego zakrętu obręczy.
W badaniu zespołu Canessy tylna część wyspy śledziła wielkość możliwej straty. Im większą stratę pokazywał zakład, tym wyższa była jej aktywność, a u osób z wyższą lambdą ta zależność rosła bardziej stromo.
Na co dzień
Czy 10 szekli to mniej niż 1000 agor? To dokładnie ta sama kwota, a mimo to w badaniu Eyala Erta i Ido Ereva zapis zmieniał decyzję. Badani dostawali ten sam zakład na prawdziwe pieniądze, z odmową jako opcją domyślną. Zapisany jako „wygrasz albo stracisz 1000 agor” przyjęło 32% osób, a zapisany jako 10 szekli 53%. Gdy obie opcje podano jako zwykły wybór, różnica prawie znikała.
W badaniu klientów producenta samochodów cena, za którą badani zgodziliby się oddać przedmiot, była w medianie 1,73 raza wyższa od ceny, którą byli gotowi za niego zapłacić.
Awersja do strat była słabsza u osób z większą wiedzą, doświadczeniem i wykształceniem, ale nie zniknęła na żadnym poziomie. U kupujących samochody znajomość jednej cechy, na przykład spalania, osłabiała ją tylko przy tej cesze.
Jaki wynik wyszedł Tobie? Sprawdź, czy znajomi grają tak samo.
Czy da się przed tym obronić?
Co się zmienia, gdy pojedynczy zakład przestaje być jedyną decyzją? Peter Sokol-Hessner, Colin Camerer i Elizabeth Phelps poprosili 47 osób, by każdy zakład traktowały jak jeden z wielu w portfelu, tak jak robi to trader, a nie jak jedyną decyzję, od której wszystko zależy. Średnia lambda spadła z 1,62 do 1,33.
U 16 osób, u których spadek był statystycznie istotny, słabła też reakcja ciała migdałowatego na straty.
Druga runda to te same zakłady w innej kolejności, więc część zmiany może wynikać z tego, że znasz je już z pierwszej.
O co spierają się badacze
Użyli takich samych zakładów 50 na 50 jak zespół Sabriny Tom, tyle że online i na niby. Zmieniali tylko zakres kwot, jakie badani widzieli w kolejnych zakładach.
Mediana lambdy, 323 osoby w czterech wersjach zadania (Walasek i Stewart, 2015, eksperyment 1a). Linia przerywana oznacza λ = 1. Kolor: szerszy zakres wygranych (zielony) albo strat (różowy), przy równych zakresach neutralny.
Ta sama procedura dawała raz wyraźną awersję do strat, a raz jej brak. Przy szerszym zakresie wygranych lambda wyniosła 1,79. Przy równych zakresach spadła do 1,0, a gdy szerzej rozrzucone były straty, zeszła poniżej jedności, do 0,88.
Skąd taka różnica? Autorzy tłumaczą to tak, że mózg nie ocenia kwoty w próżni, tylko porównuje ją z kwotami, które niedawno widział. Strata 40 dolarów wydaje się duża wśród małych strat i mała wśród dużych.
A może różnice w lambdzie wynikały z tego, że w każdej wersji liczono ją na innych zakładach? Tak twierdzą Quentin André i Bart de Langhe. Policzyli lambdę tylko na zakładach wspólnych dla wszystkich wersji zadania i różnice zniknęły. Autorzy z Warwick odpowiedzieli, że odsetek osób przyjmujących dokładnie te same zakłady i tak różnił się między wersjami.
Co to znaczy dla Twojego wyniku? W Twoich rundach straty rozkładały się od 20 do 160 zł, a wygrane były tylko dwie, 60 i 150 zł. Według hipotezy z Warwick szerszy zakres strat raczej obniża lambdę, niż ją zawyża. Dlatego Twój wynik opisuje decyzje w tym konkretnym zestawie kwot, a nie stałą cechę charakteru.
Źródła i siła dowodów
Średnio strata liczy się w decyzjach mocniej niż zysk. Pokazują to metaanaliza 607 oszacowań i pięć prób z udziałem 17 720 osób. Wielkość lambdy zależy jednak od procedury, stawek i zakresu kwot, a metaanaliza surowych danych z pojedynczych zakładów daje 1,31 zamiast 1,96.
Spadek aktywności prążkowia brzusznego i kory przedczołowej przy stracie powtarza się w kilku badaniach, choć siła wyniku zależy od wersji zadania. Udział ciała migdałowatego wspiera badanie uszkodzeń i część badań fMRI, a metaanaliza i analiza 70 zespołów nie potwierdzają go jednoznacznie.
Powierzchnia kory pochodzi ze średniej grupowej HCP S1200 (Van Essen i in., 2013), a granice obszarów z atlasu HCP-MMP1 (Glasser i in., 2016). Kora przedczołowa brzuszno-przyśrodkowa to w nim obszary 10r, 10v, s32, 25 i OFC, przednia wyspa to AVI i AAIC, tylna wyspa PoI1 i PoI2, a grzbietowa część zakrętu obręczy a24pr, p24pr, a32pr i p32pr. Ciało migdałowate i jądro półleżące pochodzą z Melbourne Subcortex Atlas (Tian i in., 2020). Siatki przygotowano w projekcie human-brain Amy Sterling (licencja MIT), z którego korzysta Atlas mózgu.