Co piąty ruch oczu podczas czytania biegnie wstecz

Zespół Williama Timkeya z New York University zbadał eye-trackingiem 368 osób czytających tekst. Wyniki ukazały się na początku sierpnia br. w PNAS i rozdzielają rozumienie zdania na dwa procesy, które dotąd traktowano jako jeden.

👁️ Zacznijmy od tego, co dzieje się przy płynnym czytaniu.
Im mniej spodziewane słowo, tym dłużej oko na nim przystaje. Zależność jest na tyle regularna, że daje się opisać zwykłą statystyką przewidywalności. Rozpoznanie wyrazu okazuje się procesem policzalnym.

I tu uwaga.

🔁 Bo czytanie nie jest ruchem w jedną stronę.

Spójrz na zdanie:
„Gdy Jan pisał list spadł z biurka”.

Przez pierwsze cztery wyrazy jesteś przekonany(-a), że Jan pisze list. Gdy jednak trafiasz na słowa „spadł z biurka”, konstrukcja się rozpada. Okazuje się, że list nie jest tu dopełnieniem, lecz podmiotem drugiego członu zdania.

Cofasz wzrok. Czytasz od nowa. Składasz zdanie inaczej.

To akurat zdanie pochodzi z badania Agnieszki Solskiej i Arkadiusza Rojczyka z Uniwersytetu Śląskiego, którzy sprawdzali, jak polszczyzna radzi sobie z takimi pułapkami składniowymi.

🤖 A teraz druga część amerykańskiego eksperymentu.

Te same konstrukcje podano ponad czterystu modelom językowym. Przy płynnym czytaniu algorytmy odwzorowały ludzkie tempo niemal co do milisekundy. Przy zdaniach z pułapką sygnalizowały, że będzie trudniej, ale drastycznie zaniżały, o ile trudniej.

Wniosek?
💡 Zaskoczenie samym słowem i koszt rozebrania zdania na części to dwa osobne procesy.​Dotąd mierzono je jedną miarą.

I tu wracamy do ruchów wstecz.

👀 Około 20% spojrzeń podczas czytania cofa się do tego, co już przeczytałeś(-aś). Jedna piąta pracy Twoich oczu to naprawianie własnych pomyłek w rozumieniu. Model językowy przetwarza tekst w jedną stronę i nie ma jak wrócić. Nie dlatego, że jest gorszy. Po prostu nie ma czym.

🇵🇱 Co ciekawe, nasza polszczyzna daje nam tu pewną przewagę.

Solska i Rojczyk ustalili, że polskie zdania tego typu nie wywołują szczególnie silnego efektu pułapki. Końcówki fleksyjne rozstrzygają strukturę wcześniej, niż zdąży ona zabłądzić. Angielszczyzna takiego zabezpieczenia nie ma, a badanie z PNAS prowadzono właśnie na niej.

💡 Ale jeden wniosek pozostaje niezależnie od języka.

Mogłoby się intuicyjnie wydawać, że skoro model przewiduje język w sposób podobny do ludzkiego mózgu, to jego przewidywania wystarczą, by ocenić, jak odbiorca poradzi sobie z tekstem. W rzeczywistości wystarczają one jednak tylko wtedy, gdy czytanie przebiega gładko.

Moment, w którym odbiorca gubi się, wraca i próbuje zrozumieć jeszcze raz, pozostaje niewidoczny. A to zwykle jest dokładnie ten moment, o który chodzi.

A Ty? Kiedy ostatnio musiałeś(-aś) wrócić do początku zdania? Pamiętasz, co konkretnie Cię w nim zgubiło?