Ta przeglądarka nie wyświetla grafiki 3D.
Wbrew sławie nie jest cząsteczką lubienia ani szczęścia. Odpowiada przede wszystkim za chcenie, a to zmienia bardzo dużo.
Podobno dostajesz jej porcję z każdym polubieniem, kawałkiem czekolady i udanymi zakupami. Od końca lat 80. badania pokazują, że działa inaczej. Przewijaj, a zobaczysz, co ją wyzwala, co robi z Twoim zachowaniem i jak potrafi wpędzić w nałóg.
1 · Chcieć a lubić
Badania na zwierzętachW 1954 roku James Olds i Peter Milner wszczepili szczurom elektrody w głąb mózgu. Szczur mógł sam włączać prąd, naciskając dźwignię, i robił to raz za razem (Olds i Milner, 1954). Olds pisał potem, że głodny szczur często wolał drażnić się prądem, niż jeść (Olds, 1956, za Berridge i Kringelbach, 2015). Mniej więcej połowa miejsc, w których takie elektrody działały, łączy się z neuronami dopaminowymi (Schultz, 2016). W 1980 roku Roy Wise napisał, że w synapsach dopaminowych sygnały ze zmysłów zamieniają się w przyjemność. Tak narodził się „hormon szczęścia” (Wise, 1980, za Berridge i Kringelbach, 2015).
Kent Berridge z Uniwersytetu Michigan sprawdził to inaczej. Zamiast pytać szczura, czy coś lubi, patrzył mu na pyszczek. Na słodki smak szczury, małpy i noworodki robią podobną minę. Rozluźniają mięśnie twarzy i oblizują wargi, a na gorzki smak reagują grymasem obrzydzenia (Berridge i Kringelbach, 2015).
Berridge i Terry Robinson usunęli szczurom prawie całą dopaminę z jądra półleżącego i prążkowia, u części zwierząt nawet o 99 procent. Jeśli dopamina jest przyjemnością, cukier powinien przestać smakować. A miny przy cukrze i przy gorzkiej chininie zostały takie same jak u zdrowych szczurów (Berridge i Robinson, 1998). Wcześniej ten sam zespół zbadał szczury, które po zniszczeniu neuronów dopaminowych przestają same jeść. Ich reakcje na smak praktycznie się nie zmieniły (Berridge i in., 1989).
Działa to także w drugą stronę. Myszy z mutacją, przez którą w prążkowiu mają o 70 procent więcej dopaminy, szybciej uczyły się drogi po słodkie płatki, rzadziej przystawały w korytarzu i łatwiej ignorowały rozpraszacze. Słodki smak nie wywoływał u nich jednak silniejszych min zadowolenia niż u zwykłych myszy (Peciña i in., 2003).
Berridge nazwał rolę dopaminy nadawaniem nagrodom „atrakcyjności motywacyjnej”. Coś zaczyna przyciągać i wołać, żeby po to sięgnąć (Berridge, 2007). Z dawnej hipotezy wycofał się nawet Roy Wise. W połowie lat 90. mówił, że nie wierzy już, by ilość odczuwanej przyjemności odpowiadała ilości dopaminy w mózgu (Berridge i Kringelbach, 2015). I to zmienia bardzo dużo w tym, jak warto patrzeć na własne zachcianki.
Przyjemność ma w mózgu zaskakująco małe źródła. Zespół Berridge'a znalazł u szczurów „gorące punkty” przyjemności, każdy o objętości około jednego milimetra sześciennego. Dwa najlepiej zbadane leżą w jądrze półleżącym i w brzusznej części gałki bladej. Gdy badacze pobudzali tam receptory opioidowe, liczba min zadowolenia po cukrze rosła co najmniej dwukrotnie. Podobnie działał anandamid, kannabinoid wytwarzany przez sam mózg (Berridge i Kringelbach, 2015).
W tym samym punkcie jądra półleżącego dopamina nie zmieniała tego, jak bardzo szczurom smakował cukier. Zwiększała za to chęć do jedzenia, tak samo skutecznie jak opioidy. Autorzy szacują, że u człowieka takie punkty mogą mieć około centymetra sześciennego, ale to przeliczenie z mózgu szczura, a nie pomiar. Zaznaczone na modelu struktury pokazują, gdzie takich miejsc szukać.
U ludzi wychodzi podobnie. Ośmiu zdrowych mężczyzn dostało amfetaminę i przeszło badanie PET, które pokazuje, ile dopaminy uwalnia się w prążkowiu. Im więcej jej było w brzusznej części prążkowia, tym większą ochotę na lek zgłaszali, a z nastrojem ilość dopaminy się nie wiązała (Leyton i in., 2002). L-DOPA, z której mózg wytwarza dopaminę, nie poprawiała nastroju zdrowym ochotnikom (Liggins i in., 2012). Pimozyd, lek blokujący receptory dopaminowe, nie hamował w powtarzalny sposób euforii po amfetaminie (Brauer i de Wit, 1997).
2 · Co wyzwala dopaminę
Zapis z neuronów małp i ludzi, badania na szczurachWyobraź sobie automat z napojami w kraju, w którym nie umiesz przeczytać żadnego napisu. Naciskasz przycisk na chybił trafił i wypada dokładnie ten sok, który lubisz. Miłe zaskoczenie. Następnym razem naciskasz ten sam przycisk i znowu dostajesz swój sok, tylko że zaskoczenia już nie ma. To przykład oparty na opowieści Wolframa Schultza, który od lat zapisuje aktywność pojedynczych neuronów dopaminowych u małp (Schultz, 2016).
U małp widać to w zapisie z neuronów. Gdy nagroda przychodzi niespodziewanie, neurony dopaminowe na chwilę gwałtownie przyspieszają. Gdy małpa nauczy się, że nagroda zawsze przychodzi po zapaleniu się światła, neurony reagują na światło, a na samą nagrodę już nie. Jeśli zaś po świetle nagrody nie ma, ich aktywność spada dokładnie w chwili, w której nagroda powinna się pojawić (Schultz i in., 1997; Hollerman i Schultz, 1998).
Badacze nazywają ten sygnał błędem przewidywania nagrody, czyli różnicą między tym, co dostajesz, a tym, czego się spodziewasz. Gdy jest lepiej, niż przewidujesz, neurony przyspieszają. Gdy jest dokładnie tak, jak przewidujesz, nie zmieniają tempa. Gdy jest gorzej, zwalniają (Schultz, 2016).
U ludzi sprawdzono to w czasie operacji wszczepiania stymulatora głębokiego u 10 chorych na chorobę Parkinsona. Chorzy wyciągali karty z dwóch talii i zdobywali wirtualne pieniądze. Neurony istoty czarnej przyspieszały po niespodziewanej wygranej bardziej niż po niespodziewanej przegranej. Przy wygranych i przegranych, których chorzy się spodziewali, takiej różnicy nie było (Zaghloul i in., 2009). A gdy badacze pobudzali u szczurów neurony dopaminowe światłem w chwili nagrody, tworząc sztuczny błąd przewidywania, szczury długo potem silniej szukały nagrody po sygnale, który ją zapowiadał. Ten sygnał uczy, a nie tylko informuje (Steinberg i in., 2013).
Klikaj po kolei i patrz na wykres. Pionowe kreski to chwile, w których zapala się światło i przychodzi sok.
Neuron jeszcze nic nie wie. Zacznij od „Światło, potem sok” i powtórz kilka razy.
Schemat oparty na modelu uczenia się z pracy Schultza, Dayana i Montague'a (1997), a nie zapis prawdziwego neuronu. Kształty i wysokości reakcji są uproszczone.
3 · Dlaczego radość mija
fMRI i aplikacja na smartfonySkoro neuron milknie przy nagrodzie, której się spodziewa, to co dzieje się z radością? Zespół Robba Rutledge'a z University College London dał ludziom prostą grę. W każdej rundzie wybierali pewną kwotę albo zakład pół na pół, a co dwie, trzy rundy odpowiadali na pytanie „Jak bardzo jesteś teraz szczęśliwy(-a)?” (Rutledge i in., 2014).
W badaniu z rezonansem 26 osób zarobiło średnio ponad 8 funtów na 20 funtach startowych. Szczęścia im jednak nie przybyło. Na początku oceniały je średnio na 60, na końcu na 54 w skali do 100, a ta różnica nie była istotna statystycznie. Chwilowe szczęście najlepiej tłumaczył nie stan konta, tylko to, czego badani spodziewali się w ostatnich rundach, i to, o ile wynik od tych oczekiwań odbiegał.
Ta sama gra w aplikacji na smartfony
18 420osób
Punktów im przybywało, a szczęście nie rosło.
Szczęście z nagrody gaśnie przy tym szybko. U przeciętnego uczestnika badania z rezonansem nagroda sprzed pięciu rund miała już tylko 8 procent siły tej z ostatniej rundy. Oczekiwania działają przy tym w obie strony. Wybór zakładu z dobrymi widokami poprawiał nastrój, zanim padł wynik. Ten sam wynik cieszył za to mniej, gdy ktoś spodziewał się więcej. Zero funtów obniża nastrój, gdy można było wygrać 2 funty, a poprawia, gdy można było 2 funty stracić. Według modelu autorów godzina opóźnienia samolotu powinna nawet poprawić pasażerom nastrój, jeśli wcześniej usłyszą, że opóźnienie z szansą pół na pół wyniesie sześć godzin.
Gdzie w tym dopamina? Te same składniki, które tłumaczyły szczęście, tłumaczyły aktywność brzusznej części prążkowia, do której dochodzą włókna neuronów dopaminowych. W chwili samej oceny z poziomem szczęścia wiązała się aktywność prawej przedniej wyspy (Rutledge i in., 2014). W kolejnym badaniu L-DOPA nie podniosła średniego nastroju, ale zwiększyła szczęście po części nagród i skłonność do ryzyka, gdy w grę wchodziły zyski (Rutledge i in., 2015).
4 · Sprawdź na sobie
Zagraj w uproszczoną wersję gry z badania Rutledge'a. Zaczynasz z 500 punktami. W każdej z 30 rund wybierasz pewne punkty albo koło fortuny z dwoma wynikami pół na pół. Co dwie, trzy rundy zaznaczasz, jak bardzo jesteś teraz szczęśliwy(-a).
Punkty nic nie znaczą poza grą. Odpowiedzi zostają w Twojej przeglądarce i nigdzie nie trafiają.
5 · Kiedy jej najwięcej
Badania na małpach, szczurach i u ludzi (PET, fMRI)Pierwsza odpowiedź, która przychodzi do głowy, to chwila, w której dostajesz nagrodę. Badania wskazują inne chwile. Pierwszą już znasz. To niespodzianka.
Druga to niepewność. Christopher Fiorillo, Philippe Tobler i Wolfram Schultz pokazywali małpom obrazki, które zapowiadały nagrodę z różną szansą, od zera do pewności. Krótka reakcja neuronów na obrazek rosła razem z szansą na nagrodę. Badacze zobaczyli jednak drugą, wolniejszą reakcję, której wcześniej nikt nie opisał. Aktywność neuronów narastała stopniowo aż do chwili, w której nagroda mogła się pojawić, i była największa przy szansie pół na pół, czyli wtedy, gdy wynik był najmniej pewny (Fiorillo i in., 2003). Autorzy łączą ten sygnał z uwagą i ze skłonnością do ryzyka. Przesuń suwak i zobacz, jak to wygląda.
Schemat według opisu w pracy Fiorilla i współpracowników (2003). Linia ciągła to próby z nagrodą, przerywana bez nagrody.
Trzecia chwila to czekanie na coś, co na pewno nadejdzie. Zespół Valorie Salimpoor badał ludzi słuchających muzyki, która dawała im silną przyjemność. W PET w chwilach największych emocji w prążkowiu uwalniała się dopamina. W rezonansie przy oczekiwaniu na najmocniejszy fragment bardziej aktywne było jądro ogoniaste, a w chwili samego szczytu jądro półleżące (Salimpoor i in., 2011). U szczurów, które zbliżały się do nagrody, uwalnianie dopaminy w jądrze półleżącym rosło razem z oczekiwaniem, choć neurony w brzusznym polu nakrywki nie przyspieszały (Mohebi i in., 2019).
Muzyka komplikuje przy tym prosty podział na chcenie i lubienie. W badaniu prowadzonym metodą podwójnie ślepej próby 27 osób słuchało muzyki po L-DOPA, po risperidonie, który blokuje część receptorów dopaminowych, i po placebo. Po L-DOPA muzyka dawała im więcej przyjemności i byli gotowi zapłacić za nią więcej własnych pieniędzy, a po risperidonie mniej (Ferreri i in., 2019). Autorzy piszą, że przy tak abstrakcyjnej nagrodzie jak muzyka dopamina może grać inną albo dodatkową rolę niż przy jedzeniu.
Masz do wyboru łatwe zadanie za małą nagrodę albo męczące za dużą. Jedni prawie zawsze biorą trudniejsze, inni prawie nigdy. Zespół Michaela Treadwaya zbadał w PET 25 zdrowych osób. Ci, u których amfetamina uwalniała więcej dopaminy w lewym prążkowiu i w brzuszno-przyśrodkowej korze przedczołowej, chętniej wybierali większy wysiłek za większą nagrodę, zwłaszcza gdy szansa na jej zdobycie była mała. W wyspie zależność była odwrotna (Treadway i in., 2012).
Podobnie wygląda wysiłek umysłowy. Metylofenidat, lek, który zwiększa ilość dopaminy poza neuronami, zwiększał gotowość do trudniejszej pracy umysłowej, bo zmieniał to, jak ludzie ważyli korzyści wobec kosztów. Najbardziej działał u tych, którzy mieli niższą zdolność wytwarzania dopaminy w prążkowiu (Westbrook i in., 2020).
John Salamone i Mercè Correa uważają, że nazywanie neuronów dopaminowych „neuronami nagrody” to nadmierne uogólnienie. Dopamina w jądrze półleżącym nie odpowiada według nich za sam apetyt. Bierze udział w gotowości do działania, wkładaniu wysiłku, zbliżaniu się do celu i wytrwałości w zadaniu (Salamone i Correa, 2012). Według przeglądu Berridge'a i Kringelbacha u części osób z depresją i schizofrenią przyjemność ze smaku bywa prawie nienaruszona, a słabnie przede wszystkim motywacja (Berridge i Kringelbach, 2015).
6 · Jak rodzi się nałóg
Badania na szczurach i u ludzi (PET)Ktoś rzucił palenie dwa lata temu. Na przystanku stoi obok człowiek z papierosem i nagle wraca ochota, choć papieros dawno przestał sprawiać przyjemność. To nasz przykład, a stoi za nim jedna z najlepiej opisanych teorii uzależnienia.
Zacznijmy od tego, co substancje uzależniające robią z dopaminą. W 1988 roku Di Chiara i Imperato mierzyli ją w mózgach swobodnie poruszających się szczurów. Opiaty, alkohol, nikotyna, amfetamina i kokaina zwiększały jej ilość, najbardziej w jądrze półleżącym. Leki, od których ludzie się nie uzależniają, na przykład przeciwdepresyjna imipramina, ilości dopaminy nie zmieniały (Di Chiara i Imperato, 1988).
Pamiętasz, że zwykła nagroda po kilku powtórzeniach przestaje zaskakiwać, a neuron dopaminowy przestaje na nią reagować? Według Schultza narkotyk tego hamulca nie ma. Działa bezpośrednio na mózg, więc sygnał „lepiej, niż przewidywałem” przychodzi za każdym razem, jakby każda dawka była niespodzianką (Schultz, 2016).
Terry Robinson i Kent Berridge opisali, co dzieje się dalej. U części osób powtarzane zażywanie uwrażliwia układ dopaminowy na samą substancję i na wszystko, co się z nią kojarzy. Chcenie rośnie z każdym razem, nawet gdy przyjemność z zażywania słabnie. Dlatego ludzie sięgają po substancję, choć płacą za to utratą pracy, domu i rodziny, a głód wraca nawet po długiej przerwie (Robinson i Berridge, 1993). Przesuń suwak.
Na początku substancja daje przyjemność, a ochota jest umiarkowana.
Schemat teorii uwrażliwienia (Robinson i Berridge, 1993), a nie pomiar. Kształt krzywych jest umowny. Spadek przyjemności jest częsty, ale teoria go nie wymaga.
U ludzi widać to w badaniach PET. 18 osób uzależnionych od kokainy oglądało film z przyrodą i film, na którym ludzie palą kokainę. Przy drugim filmie, bez żadnej dawki, dopamina uwalniała się w grzbietowej części prążkowia, czyli w jądrze ogoniastym i skorupie. Im więcej jej było, tym silniejszy głód zgłaszali badani (Volkow i in., 2006). Sam widok wystarczył. U osób nadużywających kokainy dostępność receptorów D2 była mniejsza niż u osób z grupy porównawczej, także od 3 do 4 miesięcy po odtruciu, i szła w parze ze słabszą pracą kory oczodołowo-czołowej i zakrętu obręczy. Według autorów te części mózgu kierują popędami i emocjami, a ich słabsza praca może sprzyjać utracie kontroli (Volkow i in., 1993).
Nie każdy nałóg wygląda jednak tak samo. W przeglądzie badań u ludzi zespół Davida Nutta znalazł mocne dowody, że stymulanty zwiększają ilość dopaminy w prążkowiu, część dowodów dla alkoholu i niewiele albo żadnych dla konopi i opiatów (Nutt i in., 2015). Opioidy mają własny, groźniejszy mechanizm.
Zanim spojrzysz na wykres, obstaw w myślach. Co częściej kończy się nałogiem, papieros czy heroina? A smartfon czy hazard?
substancje: diagnoza w wywiadzie, u osób, które używałyczynności: problem wykryty w ankiecie
Najczęściej uzależnia nikotyna. W amerykańskim badaniu NESARC uzależnienie rozwinęło się w ciągu życia u 67,5 na 100 osób, które paliły, u 22,7 na 100 pijących alkohol, u 20,9 na 100 używających kokainy i u 8,9 na 100 używających konopi (Lopez-Quintero i in., 2011). Przy heroinie było to około 24 na 100 osób, które jej spróbowały (Anthony i in., 1994, za Budney i in., 2007). Wśród osób z przewlekłym bólem leczonych opioidami uzależnienie występowało średnio u 8 do 12 na 100 (Vowles i in., 2015).
Liczby dla czynności pochodzą z innego rodzaju badań. To odsetek osób, u których ankieta wykrywa problem, a nie diagnoza postawiona w wywiadzie. W metaanalizie 504 badań z 64 krajów uzależnienie od smartfona wykazywało 27 na 100 badanych, od mediów społecznościowych 17,4, od internetu 14,2, od pornografii i seksu w sieci 8,2, a od gier 6 na 100 (Meng i in., 2022). Kompulsywne kupowanie dotyczy około 5 na 100 dorosłych (Maraz i in., 2016), pracoholizm 8,3 na 100 pracowników w Norwegii (Andreassen i in., 2014), a problemowy hazard 1,3 na 100 dorosłych, liczonych razem z tymi, którzy w ogóle nie grają (Gabellini i in., 2023). Uzależnienie od jedzenia skala Yale wykrywała średnio u 20 na 100 osób, ale w tej liczbie są też chorzy z zaburzeniami odżywiania (Praxedes i in., 2022).
Dlatego 27 na 100 przy smartfonie nie znaczy, że telefon uzależnia mocniej niż heroina. Ankieta łatwiej zawyża wynik niż wywiad, a liczba zależy od progu. Przy mediach społecznościowych ścisłe kryteria dawały 5 na 100, a łagodne 25 na 100 (Cheng i in., 2021). Przy grach w lepiej dobranych próbach wychodziło około 2 na 100 (Stevens i in., 2021). Przy fentanylu nie ma badań tego typu. Wiadomo za to, że pobudza receptory opioidowe od 80 do 100 razy silniej niż morfina i w USA wiąże się z nim większość zgonów z przedawkowania (Volkow, 2021).
7 · Opioidy
Badania na szczurach, u ludzi i dane z USAKtoś po operacji kolana dostaje silny lek przeciwbólowy z grupy opioidów. Ból mija, a razem z nim przychodzi spokój i ulga. To nasz przykład. U części pacjentów takie leczenie kończy się jednak nałogiem.
Opioidy działają na oba systemy, o których była mowa. Neurony dopaminowe w brzusznym polu nakrywki są na co dzień przyhamowywane przez sąsiednie neurony hamujące. W badaniu na skrawkach mózgu szczura opioidy wyciszały właśnie te neurony hamujące, przez receptory opioidowe typu mu. Autorzy wnioskowali, że w żywym mózgu hamulec puszcza, a neurony dopaminowe przyspieszają (Johnson i North, 1992). Te same receptory mu siedzą w gorących punktach przyjemności, gdzie ich pobudzenie u szczurów co najmniej podwajało przyjemność ze słodkiego smaku (Berridge i Kringelbach, 2015). Opioidy sięgają więc i po chcenie, i po samą przyjemność. U ludzi badania PET nie dają albo prawie nie dają dowodów, że opiaty zwiększają ilość dopaminy w prążkowiu, więc nałóg opioidowy nie jest wyłącznie sprawą dopaminy (Nutt i in., 2015).
To dane z ponad 1,29 miliona dorosłych w Stanach Zjednoczonych, z ubezpieczeniem komercyjnym i bez raka, którzy przez co najmniej pół roku nie dostawali recept na opioidy (Shah i in., 2017). Dalsze branie to jeszcze nie nałóg. W przeglądzie 38 badań osób z przewlekłym bólem leczonych opioidami uzależnienie występowało średnio u 8 do 12 na 100, a niewłaściwe używanie leków u 21 do 29 na 100 (Vowles i in., 2015).
Najgroźniejsze jest to, że receptory mu, przez które opioidy uśmierzają ból i dają nagrodę, hamują też oddychanie. Przy kolejnych dawkach rośnie tolerancja i ludzie znoszą coraz większe dawki. Gdy ktoś przerwie branie, na przykład na odwyku albo w więzieniu, tolerancja spada, a powrót do dawnej dawki staje się szczególnie niebezpieczny (Volkow, 2021).
Fentanyl pobudza receptory mu od 80 do 100 razy silniej niż morfina i od 30 do 50 razy silniej niż heroina, a do mózgu dociera szybciej. W Stanach Zjednoczonych w ciągu 12 miesięcy do czerwca 2020 roku wiązano z nim i jego pochodnymi około 48 tysięcy z 83 335 zgonów z przedawkowania. Często trafia do heroiny albo stymulantów jako domieszka, o której kupujący nie wie. Przedawkowanie opioidów odwraca nalokson podany szybko, który wypiera lek z receptorów i przywraca oddech. Przy fentanylu często trzeba podać kilka dawek (Volkow, 2021).
W chorobie Parkinsona giną neurony dopaminowe istoty czarnej, więc chorzy dostają leki, które zastępują dopaminę albo pobudzają jej receptory. U części z nich pojawia się coś, czego trudno się spodziewać po leku na drżenie i sztywność.
W badaniu 3090 leczonych chorych z 46 ośrodków w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie zaburzenia kontroli impulsów miało 13,6 na 100 z nich. Problem z hazardem dotyczył 5 na 100, kompulsywne zakupy 5,7, kompulsywne zachowania seksualne 3,5, a napadowe objadanie się 4,3 na 100 (Weintraub i in., 2010).
Według przeglądu Berridge'a i Kringelbacha takie osoby zwykle nie opisują przy tym silnej przyjemności. Przymus dotyczy hazardu, zakupów, pornografii, internetu, hobby albo nadużywania samych leków (Berridge i Kringelbach, 2015). To chcenie bez lubienia, tym razem wywołane lekiem.
8 · Telefon i „detoks”
Badania u ludziMogłoby się intuicyjnie wydawać, że każde powiadomienie to porcja dopaminy. W badaniach, które tu omawiamy, nikt nie mierzył dopaminy w chwili przewijania. Widać za to coś innego. Zespół Björna Lindströma przeanalizował ponad milion postów ponad 4000 osób z kilku serwisów społecznościowych. Ludzie rozkładali posty w czasie tak, jak przewiduje model uczenia się przez nagrody. Starali się zbierać jak najwięcej polubień w danym czasie, biorąc pod uwagę wysiłek pisania i to, co tracą, nic nie publikując. W eksperymencie internetowym ze 176 osobami polubienia rzeczywiście zmieniały to, jak ludzie publikowali (Lindström i in., 2021).
W innym badaniu porównano u 22 zdrowych osób zdolność wytwarzania dopaminy w prążkowiu, zmierzoną w PET, z zapisem dotknięć ekranu telefonu z około miesiąca. Kto większą część interakcji z telefonem spędzał w aplikacjach społecznościowych, ten miał mniejszą zdolność wytwarzania dopaminy w skorupie (Westbrook i in., 2021). To korelacja. Nie wiadomo, co jest tu przyczyną, a co skutkiem.
A popularny „detoks dopaminowy”? W przeglądzie z 2024 roku, skądinąd przychylnym tej praktyce, autorzy zauważają, że krytycy nie widzą w tym pomyśle podstaw naukowych, a skrajne wersje, z izolacją albo ścisłą dietą, mogą szkodzić (Desai i in., 2024). Badania nad uczeniem się przez nagrody podsuwają inny trop. Zamiast „głodzić” dopaminę, sensowniej przyjrzeć się sygnałom i nagrodom, które uczą Cię sięgać po telefon.
Dla dociekliwych
Biochemia i historiaMózg wytwarza ją w dwóch prostych krokach z tyrozyny, jednego z aminokwasów, z których zbudowane są białka. Pierwszy enzym dokłada do pierścienia drugą grupę OH i powstaje L-DOPA. Ten krok jest najwolniejszy, więc to on decyduje, ile dopaminy powstanie, a gdy dopaminy jest dużo, sama go spowalnia (Daubner i in., 2011). Drugi enzym odcina grupę karboksylową i powstaje dopamina (Hornykiewicz, 2010). Kliknij kolejne cząsteczki i zobacz, co się w nich zmienia.
Dopamina. Pierścień z dwiema grupami OH obok siebie i krótki łańcuch zakończony grupą aminową.
Ta prosta chemia ma bardzo praktyczne skutki. Długo uważano dopaminę tylko za etap w drodze do noradrenaliny. Pod koniec lat 50. Arvid Carlsson pokazał, że występuje także tam, gdzie noradrenaliny jest niewiele, więc działa samodzielnie. Zwierzęta po rezerpinie, która opróżnia magazyny przekaźników, przestawały się spontanicznie ruszać, a L-DOPA przywracała im ruch. Carlsson dostał za to w 2000 roku Nagrodę Nobla (Carlsson i in., 1957, 1958; Nobel Prize Outreach, 2000). L-DOPA do dziś jest podstawowym lekiem w chorobie Parkinsona (Hornykiewicz, 2010).
Wzory szkieletowe jak w podręczniku: wierzchołki to atomy węgla, wodory przy węglu są pominięte. Połączenia atomów sprawdziliśmy z bazą PubChem.
Neuronów dopaminowych jest zaskakująco mało. Według Schultza człowiek ma ich w śródmózgowiu około miliona, małpa około 200 tysięcy, a szczur około 20 tysięcy (Schultz, 2016). Ich siła bierze się z tego, jak daleko sięgają. W jądrach podstawy szczura typowe neurony tworzą od kilkuset do kilku tysięcy połączeń, a jeden neuron dopaminowy według szacunków od 100 do 245 tysięcy. U człowieka może to być od 1 do 2,4 miliona (Bolam i Pissadaki, 2012). Jeden krótki sygnał trafia więc naraz do dużego obszaru prążkowia, u szczura średnio do 2,7, a najwyżej do 5,7 procent jego objętości (Matsuda i in., 2009).
To, co dopamina zrobi, zależy od tego, dokąd płynie. Włókna z brzusznego pola nakrywki biegną głównie do jądra półleżącego, ale też do ciała migdałowatego i kory przedczołowej. Ta droga najczęściej wiąże się z chceniem i motywacją (Berridge i Kringelbach, 2015). Włókna z istoty czarnej biegną do jądra ogoniastego i skorupy, które biorą udział w kontroli ruchów. Gdy te neurony giną, pojawia się choroba Parkinsona (Hornykiewicz, 2010). Objawy przychodzą jednak późno, gdy w tylnej części istoty czarnej brakuje już mniej więcej połowy neuronów (Fearnley i Lees, 1991). Bolam i Pissadaki uważają, że utrzymanie tak ogromnego aksonu kosztuje tyle energii, że może to tłumaczyć, dlaczego giną właśnie te neurony. W mózgu ssaków opisano w sumie dziewięć grup neuronów zawierających dopaminę (Björklund i Dunnett, 2007). Neurony dopaminowe w podwzgórzu wysyłają dopaminę do przysadki i hamuje tam wydzielanie hormonu prolaktyny (Ben-Jonathan i Hnasko, 2001).
Dopamina działa, gdy zwiąże się z receptorem, zwykle na sąsiednim neuronie. Takich receptorów jest pięć rodzajów, od D1 do D5, i to na nie działają między innymi leki stosowane w chorobie Parkinsona i leki przeciwpsychotyczne (Beaulieu i Gainetdinov, 2011). Potem transporter dopaminy usuwa ją z przestrzeni między neuronami. Leki mogą zmieniać każdy z tych etapów.
Metylofenidat, lek stosowany w ADHD, blokuje transporter, więc dopamina dłużej zostaje między neuronami. U 11 zdrowych osób dawka z zakresu leczniczego zwiększyła ilość dopaminy w prążkowiu na tyle, że w PET wiązanie znacznika z receptorami D2 spadło średnio o 20 procent (Volkow i in., 2001). Leki przeciwpsychotyczne działają na same receptory, przede wszystkim je blokując. W psychozie wzmożona jest aktywność zakończeń neuronów dopaminowych w prążkowiu, a według Olivera Howesa i Shitija Kapura prowadzi to do nadawania przypadkowym bodźcom nieprawidłowej wagi (Howes i Kapur, 2009).
Więcej dopaminy nie znaczy przy tym lepiej. W pamięci roboczej działa zależność w kształcie odwróconej litery U. Zarówno za mało, jak i za dużo dopaminy pogarsza wyniki, a ten sam lek jednym pomaga, a innym szkodzi, zależnie od tego, ile dopaminy mają na starcie (Cools i D'Esposito, 2011).
9 · Co z tego wynika
Dopamina zwiększa chęć sięgnięcia po nagrodę, a nie to, jak bardzo będzie smakować. Tak wychodzi w badaniach na zwierzętach (Berridge i Robinson, 1998; Peciña i in., 2003) i w części badań u ludzi (Leyton i in., 2002; Liggins i in., 2012), choć przy muzyce dopamina wpływała też na przyjemność (Ferreri i in., 2019). Gdy coś bardzo Cię ciągnie, to sygnał chcenia, a nie zapowiedź, że będzie aż tak dobrze.
W grze Rutledge'a nagroda sprzed pięciu rund miała już tylko 8 procent siły najnowszej, a ten sam wynik cieszył mniej, gdy ktoś spodziewał się więcej. Niższe oczekiwania obniżały za to nastrój przed wynikiem (Rutledge i in., 2014).
Neurony dopaminowe najmocniej reagują na nagrodę lepszą od oczekiwań, a przy nagrodzie w pełni przewidzianej nie zmieniają tempa (Schultz, 2016). W grze Rutledge'a nastrój też szedł za zaskoczeniami bardziej niż za stanem konta.
U małp aktywność neuronów dopaminowych przed nagrodą narastała najbardziej przy szansie pół na pół, a autorzy łączą ten sygnał ze skłonnością do ryzyka (Fiorillo i in., 2003). Warto pamiętać o tym przy grach losowych i wszystkim, co nagradza nieregularnie. Więcej o tym na stronie Prawie wygrana.
W uzależnieniu sam widok kokainy na filmie uwalniał dopaminę i wywoływał głód (Volkow i in., 2006). Autorzy piszą, że hamowanie takich reakcji na sygnały może pomagać w leczeniu. Mniej sygnałów w otoczeniu to mniej okazji do chcenia.
Im dłużej trwało pierwsze leczenie opioidami, tym częściej ludzie brali je jeszcze rok później (Shah i in., 2017). Bierz je dokładnie tak, jak zalecił lekarz, i powiedz mu, gdy zaczynasz ich potrzebować bardziej niż na ból. Przedawkowanie odwraca nalokson podany szybko, a przy fentanylu często potrzeba kilku dawek (Volkow, 2021).
Gotowość do wysiłku wiąże się z pracą układu dopaminowego i różni się między ludźmi (Treadway i in., 2012; Westbrook i in., 2020). U części osób z depresją przyjemność zostaje, a słabnie właśnie motywacja.
W PubMed nie znaleźliśmy badań, w których taki detoks zmieniałby poziom dopaminy. Korzystanie z mediów społecznościowych zachowuje się za to jak uczenie przez nagrody (Lindström i in., 2021), więc zmiana nawyków i powiadomień ma więcej sensu niż „głodzenie” mózgu.
Przy lekach pobudzających receptory dopaminowe zaburzenia kontroli impulsów występowały u 17,1 na 100 chorych (Weintraub i in., 2010). Hazard, zakupy czy objadanie się, które pojawiły się po rozpoczęciu leczenia, to powód do rozmowy z lekarzem prowadzącym. Leków nie odstawia się samodzielnie.
Ta strona opisuje wyniki badań i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła i siła dowodów
Mózg: powierzchnia kory ze średniej grupowej HCP S1200 (Van Essen i in., 2013), granice obszarów z atlasu HCP-MMP1 (Glasser i in., 2016), jądro półleżące, jądro ogoniaste, skorupa i ciało migdałowate z Melbourne Subcortex Atlas (Tian i in., 2020), brzuszne pole nakrywki i sąsiednie jądro przyramienne barwnikowe (w atlasie to osobne struktury, podświetlamy je razem), część zbita istoty czarnej, podwzgórze i brzuszna gałka blada z atlasu CIT168 (Pauli i in., 2018). Zaznaczamy struktury najbliższe opisom z prac. To przybliżenie miejsca, a nie zmierzona aktywność. Wzory szkieletowe cząsteczek narysowaliśmy sami, a połączenia atomów sprawdziliśmy z konformerami 3D z bazy PubChem (Kim i in., 2023), CID 6057 (tyrozyna), 6047 (L-DOPA), 681 (dopamina) i 439260 (noradrenalina).