Po co mózgowi uwaga?

Część 1 z 4 · Po co nam uwaga · 1/2

Ile informacji dociera do Twojego mózgu, a ile z niej wykorzystujesz?

Spójrz na pokój, w którym siedzisz. Kolory, krawędzie, światło z okna, cień pod krzesłem. Jedno oko ma około 6 milionów czopków, a razem mogą one przenieść około 1,6 miliarda bitów informacji na sekundę. Nerw wzrokowy przepuszcza już mniej więcej 100 milionów, bo siatkówka ściska sygnał, zanim go wyśle.

A ile z tego wychodzi z mózgu w postaci działania? Jieyu Zheng i Markus Meister przeliczyli na bity kilkanaście zadań, od pisania na klawiaturze po układanie kostki Rubika z zamkniętymi oczami. Zawodowa maszynistka, która pisze 120 słów na minutę, przetwarza około 10 bitów na sekundę. Mowa, czytanie czy gra w Tetrisa mieszczą się w tym samym rzędzie wielkości, od kilku do kilkudziesięciu bitów (Zheng i Meister, 2025).

Między tym, co zbierają zmysły, a tym, co zostaje z tego w działaniu, autorzy liczą stosunek około 100 milionów do jednego. Piszą, że ten ogromny stosunek wciąż pozostaje w dużej mierze niewyjaśniony. Dzielą przy tym mózg na „zewnętrzny”, który obrabia szybkie i bogate sygnały zmysłów i ruchu, i „wewnętrzny”, który steruje zachowaniem za pomocą kilku bitów na sekundę.

Między jednym a drugim musi więc działać sito. To, co decyduje, który fragment świata przejdzie dalej, nazywamy uwagą.

Część 1 z 4 · Po co nam uwaga · 2/2

Dlaczego mózg nie przetwarza po prostu wszystkiego naraz?

Pierwszy powód jest bardzo przyziemny… energia.

To szacunek z przeglądu badań (Raichle i Gusnard, 2002). Peter Lennie policzył, ile kosztuje ludzką korę pojedynczy impuls nerwowy i ile takich impulsów da się opłacić z energii, którą kora dysponuje. Gdyby za wyraźny sygnał uznać 10 impulsów w ciągu 0,2 sekundy, energii starczy, żeby tak nadawał naraz mniej więcej jeden neuron na 312. Lennie łączy to wprost z uwagą. Skoro w danej chwili pracować może tylko niewielka część kory, mózg musi wybierać, która (Lennie, 2003).

Model zbudowany dla kory gryzoni prowadzi w tę samą stronę. Oszczędność energii sprzyja w nim takiemu kodowaniu, w którym naraz pracuje najwyżej około 15 na 100 neuronów (Attwell i Laughlin, 2001).

Drugi powód to rachunek, którego nie da się wykonać. Analiza złożoności obliczeniowej widzenia wykazała, że szukanie czegoś w obrazie bez żadnych ograniczeń jest zadaniem, którego nie da się rozwiązać w rozsądnym czasie. Biologiczne widzenie radzi sobie z nim tylko dzięki skrótom, a według autora wskazuje to na mechanizm uwagi, który korzysta z wiedzy o tym, czego właśnie szukasz (Tsotsos, 1990).

Trzeci widać w pamięci. Gdy ludzie mieli zapamiętać na chwilę układ kolorowych kwadratów, prawie bez błędu radzili sobie z jednym do trzech, a ich pojemność wynosiła około czterech (Luck i Vogel, 1997). Przegląd takich wąskich gardeł zaczyna się od zdania, że mimo całej swojej złożoności ludzki mózg ma bardzo ograniczoną pojemność (Marois i Ivanoff, 2005).

Tylko kto w mózgu decyduje, co przejdzie przez to sito? Zanim zajrzymy do środka, zobacz, jak to sito działa w zatłoczonej kawiarni.

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 1/9

Jak słyszysz jedną osobę w zatłoczonej kawiarni?

Ekspres syczy, przy sąsiednim stoliku ktoś się śmieje, z głośnika leci muzyka. A Ty słyszysz osobę po drugiej stronie stołu i bez trudu idziesz za tym, co mówi.

Colin Cherry sprawdził w 1953 roku, ile zostaje w głowie z rozmowy, której nie słuchasz. Badani mieli w słuchawkach dwa różne nagrania, po jednym na każde ucho, i na bieżąco powtarzali na głos jedno z nich. Z drugiego nie umieli potem przytoczyć żadnego słowa. Nie zauważali nawet, że mowa w tym uchu zmieniła się z angielskiej na niemiecką. Zauważali za to prawie zawsze, gdy męski głos zmieniał się na kobiecy, i zauważali czysty ton (Cherry, 1953).

To nie znaczy, że ucho, którego nie słuchasz, jest głuche. Mózg dalej coś z niego wyłapuje, bo inaczej nie zauważyłby zmiany głosu. Uwaga decyduje, co z tego zostanie przetworzone do końca.

Jest jednak słowo, które czasem przechodzi przez to sito, choć nie słuchasz.

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 2/9

Dlaczego słyszysz swoje imię, choć nie słuchasz?

Rozmawiasz w gwarze i nagle przy sąsiednim stoliku pada Twoje imię. Odwracasz się, choć chwilę wcześniej z tamtej rozmowy nie docierało do Ciebie ani jedno słowo.

Neville Moray użył w 1959 roku tej samej metody co Cherry i wplótł w nagranie, którego badany nie słuchał, polecenie poprzedzone jego imieniem. Bez uprzedzenia usłyszała je średnio co trzecia osoba, 4 z 12 (Moray, 1959). W 1995 roku inny zespół wplatał w to drugie nagranie samo imię i dostał niemal ten sam wynik. Swoje imię usłyszało 9 osób z 26 (Wood i Cowan, 1995).

Kto więc słyszy swoje imię? W 2001 roku badacze wybrali osoby z najlepszymi i najsłabszymi wynikami w teście pamięci roboczej, czyli zdolności do trzymania w głowie i przetwarzania kilku rzeczy naraz. Wynik jest odwrotny, niż podpowiada intuicja.

Osoby z lepszą pamięcią roboczą rzadziej słyszały swoje imię i popełniały mniej błędów w powtarzaniu tekstu. Autorzy tłumaczą to tym, że lepiej blokują rozpraszające bodźce (Conway i in., 2001). W tym ujęciu usłyszenie własnego imienia świadczy raczej o tym, że filtr przepuścił coś, co miał zatrzymać, niż o szczególnej czujności.

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 3/9

Czy uwaga to jeden mechanizm, czy kilka?

Na starcie biegu słyszysz „Na miejsca… gotowi…” i zanim padnie strzał, jesteś w pełnej gotowości. Potem patrzysz na swój tor, a nie na trybuny. A gdy ktoś obok zrobi falstart, musisz się powstrzymać, żeby nie ruszyć razem z nim.

Michael Posner i Steven Petersen opisali uwagę jako trzy współpracujące sieci w mózgu. Pierwsza utrzymuje czujność, czyli gotowość na to, co zaraz nastąpi. Druga kieruje uwagę w wybrane miejsce. Trzecia, w ich późniejszym ujęciu nazwana wykonawczą, rozstrzyga konflikty, gdy kilka rzeczy ciągnie Cię w różne strony (Posner i Petersen, 1990; Petersen i Posner, 2012).

Wszystkie trzy da się zmierzyć jednym prostym testem. Patrzysz na krzyżyk, nad nim albo pod nim pojawia się rząd pięciu strzałek, a Ty wskazujesz, w którą stronę celuje środkowa. Raz wcześniej mignie sygnał ostrzegawczy, raz sygnał pokaże, gdzie pojawią się strzałki, a raz strzałki obok wskażą w przeciwną stronę. Każdą sieć mierzy się różnicą czasu reakcji między dwoma rodzajami prób. U 40 dorosłych te trzy wyniki prawie ze sobą nie korelowały, co autorzy uznali za znak, że sieci działają w dużej mierze niezależnie (Fan i in., 2002).

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 4/9 · sieć czujności

Dlaczego zbyt spokojny i zbyt zdenerwowany mózg gorzej się skupia?

Rano przed kawą słowa w mailu przelatują Ci przed oczami. Przed ważną prezentacją wyłapujesz każdy szelest, tylko nie to, co masz zrobić. Gdzieś pomiędzy leży stan, w którym pracuje się najlepiej.

Gary Aston-Jones i Jonathan Cohen powiązali to z miejscem sinawym, maleńkim jądrem w pniu mózgu, które rozsyła noradrenalinę po całej korze. W ich teorii jądro to pracuje w dwóch trybach. W trybie fazowym jego neurony spokojnie czekają i odpowiadają krótką serią impulsów, gdy pojawi się coś ważnego dla zadania.

U małp taka seria zaczynała się około 0,1 sekundy po bodźcu i około 0,2 sekundy przed reakcją. W trybie tonicznym neurony strzelają stale i szybciej, a uwaga łatwiej ucieka do innych rzeczy. Autorzy zestawiają ten przebieg z odwróconym U, znanym w psychologii jako prawo Yerkesa i Dodsona (Aston-Jones i Cohen, 2005).

Czujność słabnie też z czasem. W długim, monotonnym zadaniu wykrywanie sygnałów spada, a badania nad tym spadkiem trwają od 1948 roku (Klein i Feltmate, 2025).

Czujność decyduje o gotowości. Dokąd pójdzie uwaga, decyduje druga sieć.

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 5/9 · sieć kierowania

Czy możesz skupić uwagę na czymś, na co nie patrzysz?

Spójrz na ostatnie słowo tego zdania i nie ruszając oczami, zwróć uwagę na lewy brzeg ekranu. Udało się? Wzrok został w miejscu, a uwaga przesunęła się obok.

Michael Posner zmierzył to w prosty sposób. Badani patrzyli w środek ekranu, a strzałka podpowiadała, po której stronie pojawi się bodziec. Podpowiedź była trafna w 80 na 100 prób. Gdy była trafna, ludzie reagowali szybciej, a gdy myliła, wolniej, choć oczy przez cały czas stały w miejscu. Zysk i strata były mniej więcej tej samej wielkości (Posner, 1980). Dlatego okulografia, czyli eye-tracking, pokazuje, gdzie patrzysz, ale nie zawsze to, na czym skupiasz uwagę.

Kto przesuwa uwagę? Maurizio Corbetta i Gordon Shulman opisali dwie sieci. Grzbietowa, z bruzdą śródciemieniową i polem czołowym oka, kieruje uwagę tam, gdzie chcesz. Brzuszna, z połączeniem skroniowo-ciemieniowym i dolną korą czołową, działa głównie w prawej półkuli i przerywa bieżące skupienie, gdy pojawi się coś ważnego i nieoczekiwanego. Autorzy nazywają ją bezpiecznikiem (Corbetta i Shulman, 2002).

Badania na małpach pokazały, że pole czołowe oka steruje nie tylko ruchami oczu, ale i uwagą. Tirin Moore i Mazyar Fallah pobudzali je prądem tak słabym, że oko się nie ruszało. Małpy lepiej radziły sobie wtedy z zadaniem wymagającym uwagi, ale tylko wtedy, gdy bodziec był w miejscu, które pobudzony fragment pola reprezentował (Moore i Fallah, 2001). Takie samo słabe pobudzenie wzmacniało odpowiedzi neuronów kory wzrokowej V4 na bodziec w tym miejscu (Moore i Armstrong, 2003). Obszar, który planuje ruchy oczu, przesuwa więc uwagę także wtedy, gdy oczy stoją.

A co się dzieje, gdy zostaje uszkodzona prawa półkula, w której przeważa sieć brzuszna?

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 6/9 · sieć kierowania

Co się dzieje, gdy uwaga traci połowę świata?

Po udarze prawej półkuli niektórzy chorzy przestają reagować na to, co dzieje się po ich lewej stronie. Nie odpowiadają osobie, która mówi z lewej, nie zauważają przedmiotów po tej stronie, choć oczy mają sprawne. Lekarze nazywają to zaniedbywaniem jednostronnym.

Tyle wyszło w przeglądzie 41 badań z 6324 chorymi (Esposito i in., 2021).

Dlaczego częściej prawa półkula? Corbetta i Shulman łączą zaniedbywanie z uszkodzeniem prawostronnej sieci brzusznej, tej, która przerywa skupienie, gdy dzieje się coś ważnego. Uszkodzenie zaburza też pracę sieci grzbietowej i równowagę między półkulami (Corbetta i Shulman, 2011).

Sieci to jednak poziom całego mózgu. Co w tym czasie dzieje się w pojedynczym neuronie?

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 7/9

Co dzieje się w neuronie, gdy na czymś się skupiasz?

Każdy neuron kory wzrokowej odpowiada tylko za wycinek pola widzenia. W korze V4 taki wycinek bywa na tyle duży, że mieszczą się w nim dwa przedmioty naraz. Na który z nich neuron ma odpowiadać?

Jeffrey Moran i Robert Desimone zapisali aktywność 74 neuronów kory V4 u dwóch małp. W polu każdego neuronu stały dwa bodźce, na jeden neuron odpowiadał żywo, na drugi słabo. Gdy małpa skupiała uwagę na tym pierwszym, neuron odpowiadał mocno. Gdy skupiała ją na drugim, odpowiedź u większości neuronów spadała o ponad połowę, choć pierwszy bodziec dalej stał na swoim miejscu. Neuron zachowywał się tak, jakby jego pole skurczyło się wokół tego, na czym małpa skupiała uwagę.

W pierwszorzędowej korze wzrokowej V1 pola neuronów są za małe na dwa bodźce. Gdy drugi bodziec stał tuż obok pola, uwaga nie zmieniała tam odpowiedzi (Moran i Desimone, 1985).

Robert Desimone i John Duncan opisali to jako rywalizację. Przedmioty w polu widzenia konkurują o ograniczoną moc przetwarzania, a uwaga przechyla szalę na korzyść jednego z nich (Desimone i Duncan, 1995). Model normalizacji pokazuje, że jeden prosty model odtwarza różne skutki uwagi opisywane w kolejnych badaniach, zależnie od bodźców i od tego, jak szeroko rozłożona jest uwaga (Reynolds i Heeger, 2009).

Późniejsze, dokładniejsze pomiary pokazały, że także pojedynczy bodziec w polu neuronu uwaga umiarkowanie wzmacnia. W tych pomiarach odpowiedzi 262 neuronów V4 rosły o 26 na 100, a 135 neuronów V1 tylko o 8 na 100 (mediany). Neurony dalej najmocniej odpowiadały na te same orientacje kresek, rosła tylko siła odpowiedzi (McAdams i Maunsell, 1999). Uwaga działa też na cechę, a nie tylko na miejsce. Gdy małpa skupiała uwagę na ruchu w jednym kierunku, neurony kory MT nastawione na ten kierunek odpowiadały mocniej na bodziec we własnym polu, choć śledzony ruch był w zupełnie innym miejscu (Treue i Martínez Trujillo, 1999).

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 8/9

Czy uwaga zmienia to, co widzisz?

Na ekranie stoją obok siebie dwa blade krążki w paski. Coś przyciąga Twoją uwagę do jednego z nich. Czy wygląda wtedy tak samo jak drugi?

Marisa Carrasco, Sam Ling i Sarah Read sprawdzili to w kilku eksperymentach z udziałem 69 osób. Tuż przed pojawieniem się krążków krótki sygnał w miejscu jednego z nich przyciągał tam uwagę. Badani mieli wskazać, który krążek wydaje im się bardziej kontrastowy. Krążek, na który zwróciła się uwaga, wyglądał na wyraźniejszy, niż był (Carrasco i in., 2004).

Gdy między sygnałem a krążkami mijało pół sekundy, efekt znikał. Mimowolne przyciągnięcie uwagi trwa bardzo krótko (Carrasco i in., 2004).

Część 2 z 4 · Jak działa uwaga · 9/9

Co gubisz w ułamku sekundy po tym, jak coś zauważysz?

Uwaga ma granice nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Spróbuj, zanim przeczytasz dalej.

W klasycznym badaniu z 1992 roku 10 osób oglądało litery co 90 ms. Gdy badani mieli zapamiętać białą literę (u nas niebieską), X, które pojawiało się między 180 a 450 ms po niej, wykrywali rzadziej niż w 60 na 100 przypadków. Gdy białą literę mogli zignorować, X wykrywali w co najmniej 85 na 100 przypadków na każdej pozycji.

X tuż za białą literą zwykle przechodziło (82 na 100), a po około 0,54 sekundy wykrywanie wracało do normy. Autorzy nazwali to mrugnięciem uwagi (Raymond i in., 1992).

Mózg zajęty pierwszą rzeczą przez chwilę nie ma miejsca na drugą. Marois i Ivanoff zauważyli, że mrugnięcie uwagi i spowolnienie przy dwóch zadaniach naraz angażują częściowo te same obszary, z wyraźnym nakładaniem się w bocznej korze czołowej, i zaproponowali, że to może być wspólne wąskie gardło (Marois i Ivanoff, 2005). Tak dochodzimy do wielozadaniowości.

Część 3 z 4 · Wielozadaniowość · 1/6

Czy mózg w ogóle umie robić dwie rzeczy naraz?

Odpisujesz na wiadomość w czasie spotkania na wideo. Masz wrażenie, że robisz obie rzeczy jednocześnie. Mogłoby się intuicyjnie wydawać, że mózg po prostu dzieli pracę na dwie połowy.

Psychologia sprawdza to od dziesięcioleci najprostszą metodą. Dwa bodźce pojawiają się krótko po sobie i na każdy trzeba szybko odpowiedzieć. Im krótszy odstęp, tym bardziej spóźnia się odpowiedź na drugi (Marois i Ivanoff, 2005). Harold Pashler, który zebrał te badania, pisze o upartym wąskim gardle, przez które musi przejść wybór każdej odpowiedzi, a prawdopodobnie także wydobywanie czegoś z pamięci (Pashler, 1994).

Zespół René Maroisa szukał tego gardła w mózgu. 14 osób w skanerze odpowiadało na dźwięk ręką i na obraz głosem, a odstęp między bodźcami był krótki albo długi. Przy krótkim odstępie szczyt aktywności lewej tylnej części bocznej kory przedczołowej związanej z drugim zadaniem przesuwał się w czasie razem z tym, jak długo trwało pierwsze. Ten obszar, a być może także górna przyśrodkowa kora czołowa, nie umiał przetworzyć dwóch decyzji naraz, więc drugą odkładał na później (Dux i in., 2006).

Wróć na chwilę do 10 bitów na sekundę z początku strony. Zheng i Meister stawiają przy nich to samo pytanie. Dlaczego potrafimy myśleć tylko o jednej rzeczy naraz?

Skoro nie da się podjąć dwóch decyzji naraz, wielozadaniowość w praktyce oznacza szybkie przełączanie się z zadania na zadanie (Kirschner i De Bruyckere, 2017). Ile kosztuje każde przełączenie, sprawdzisz na sobie.

Część 3 z 4 · Wielozadaniowość · 2/6

Ile kosztuje każde przełączenie?

W klasycznym badaniu 12 osób przełączało się między zasadami klasyfikowania figur. Każda zmiana zadania kosztowała średnio 975 ms, a im bardziej złożone były zasady, tym więcej kosztowała (Rubinstein i in., 2001). Gdy ludzie mają czas, żeby przygotować się do zmiany, koszt maleje, ale nie znika (Monsell, 2003; Kiesel i in., 2010).

W pracy rzadko przełączasz się co sekundę. Gloria Mark z zespołem przez dwa tygodnie zapisywała, co 40 pracowników umysłowych robi na komputerze. Mediana czasu skupienia na jednym ekranie wynosiła 40 sekund (Mark i in., 2016).

A jeśli przerwa trwa tylko chwilę? W dwóch eksperymentach z udziałem 300 osób badacze przerywali zadanie z ustaloną kolejnością kroków. Wystarczyły przerwy na przepisanie dwóch liter, trwające średnio 2,8 sekundy, mniej więcej tyle, ile trwa jeden krok zadania, żeby odsetek pomyłek w kolejności zaraz po powrocie podwoił się, z 2,0 do 4,3 na 100. Przy przerwach trwających średnio 4,4 sekundy pomyłek było ponad trzy razy więcej (Altmann i in., 2014).

Ludzie bronią się przed przerwami, przyspieszając. W innym badaniu Glorii Mark 48 osób odpowiadało na maile, raz bez przerw, raz z przerwami na ten sam albo na inny temat, telefonem lub komunikatorem. Z przerwami, nie licząc samych przerw, kończyli szybciej, w około 20,3 i 20,6 minuty wobec 22,8 minuty, i bez straty jakości. Po 20 minutach takiej pracy zgłaszali jednak wyraźnie większy stres, frustrację i presję czasu (Mark i in., 2008).

Część kosztu zostaje z Tobą po przełączeniu. Sophie Leroy nazwała to pozostałością uwagi. Kto zostawia zadanie niedokończone, dalej o nim myśli przy następnym i gorzej je wykonuje. W jej eksperymentach samo dokończenie poprzedniego zadania nie wystarczało, pomagało dopiero dokończenie go pod presją czasu (Leroy, 2009).

Część 3 z 4 · Wielozadaniowość · 3/6

Czy naprawdę skupiasz się krócej niż złota rybka?

Od 2015 roku krąży liczba, według której człowiek skupia się średnio przez 8 sekund, krócej niż złota rybka z jej 9 sekundami, a jeszcze w 2000 roku skupiał się przez 12.

Źródłem jest raport kanadyjskiego oddziału Microsoftu. Przy tych liczbach raport nie powołuje się na własny pomiar, tylko na serwis Statistic Brain (Microsoft Canada, 2015). Dziennikarze BBC i „The Wall Street Journal” szukali badań, które stałyby za tymi liczbami, i nie znaleźli żadnego (Maybin, 2017; McGinty, 2017). Neil Bradbury zauważa przy tym, że nikt nie wie, jak w ogóle zmierzyć czas uwagi złotej rybki (Bradbury, 2016).

Zapytany przez „The Wall Street Journal” Michael Posner, ten od trzech sieci uwagi, mówił, że nie ma prawdziwych dowodów, by czas skupienia zmienił się od końca XIX wieku (McGinty, 2017). Gemma Briggs z Open University zwracała uwagę w BBC, że czas skupienia zależy od zadania, więc pojęcie średniego czasu skupienia nie ma większego sensu (Maybin, 2017).

Krótkie są za to przeskoki między ekranami, opisane w poprzednim rozdziale. To jednak miara tego, jak często zmieniasz okno, a nie tego, jak długo potrafisz się skupić.

Część 3 z 4 · Wielozadaniowość · 4/6

Czy są ludzie, którzy naprawdę potrafią robić dwie rzeczy naraz?

Każdy zna kogoś, kto mówi o sobie, że świetnie łączy kilka zadań naraz.

Jason Watson i David Strayer posadzili 200 osób w symulatorze jazdy. Raz tylko prowadziły, raz prowadziły i jednocześnie, przez zestaw głośnomówiący, zapamiętywały słowa i sprawdzały proste działania matematyczne. Zdecydowana większość wypadła gorzej, gdy robiła oba zadania naraz.

Gdyby decydował sam przypadek, takich osób byłoby około 0,16 na 100, a było 2,5 na 100 (Watson i Strayer, 2010). W skanerze, w innym zadaniu pamięciowym, w którym obie grupy wypadły podobnie, przy rosnącym obciążeniu ich mózgi aktywowały się słabiej w przedniej części zakrętu obręczy i w biegunie czołowym. Autorzy uznają to za oszczędniejszą pracę. Badanie objęło 8 takich osób i 8 dobranych do nich osób porównawczych (Medeiros-Ward i in., 2015).

I tu robi się najciekawiej. W tym samym badaniu studentów z Utah im częściej ktoś korzystał z kilku mediów naraz albo rozmawiał przez telefon za kierownicą, tym słabiej wypadał w teście, w którym trzeba jednocześnie liczyć i zapamiętywać. Związek był słaby, ale szedł w tę stronę. Własna ocena tej umiejętności nie wiązała się z prawdziwym wynikiem (Sanbonmatsu i in., 2013).

Część 3 z 4 · Wielozadaniowość · 5/6

Czy zestaw głośnomówiący chroni przed rozproszeniem?

Przepisy drogowe zwykle zakazują trzymania telefonu w ręku, a rozmowę przez zestaw głośnomówiący dopuszczają. Stoi za tym założenie, że problemem jest zajęta ręka.

David Strayer i William Johnston sprawdzili to w prostym zadaniu komputerowym, które naśladowało jazdę. W czasie rozmowy przez telefon badani przeoczali dwa razy więcej czerwonych świateł i wolniej reagowali na te, które zauważyli. Telefon w ręku i zestaw głośnomówiący wypadły tak samo, a słuchanie radia nie szkodziło (Strayer i Johnston, 2001).

W 2006 roku zespół Davida Strayera porównał w symulatorze kierowców rozmawiających przez telefon z kierowcami po alkoholu, z 0,08% alkoholu we krwi, czyli 0,8 promila. 40 osób jechało za samochodem, który co chwilę hamował. W czasie rozmowy zaczynały hamować średnio po 849 ms, bez rozmowy po 777 ms, a po alkoholu po 779 ms. Trzy najechania na poprzedzające auto zdarzyły się wyłącznie w czasie rozmowy. Po alkoholu kierowcy jeździli za to bliżej i hamowali mocniej (Strayer i in., 2006).

Tak wyszło w metaanalizie zespołu Jeffa Cairda. Sama rozmowa wydłużała czas reakcji średnio o 0,14 s, a telefon w ręku i zestaw głośnomówiący dawały podobne opóźnienie (Caird i in., 2008).

A gdy telefon tylko zabrzęczy? 166 studentów wykonywało zadanie wymagające ciągłej uwagi. Części z nich badacze, bez ich wiedzy, wysyłali w tym czasie SMS-y albo dzwonili na ich własne telefony. Samo powiadomienie, bez odbierania, pogarszało wykonanie zadania, a skala tego pogorszenia przypominała skutki aktywnego korzystania z telefonu w innych badaniach (Stothart i in., 2015).

Część 3 z 4 · Wielozadaniowość · 6/6

Czy sam telefon na biurku zabiera Ci uwagę?

Telefon leży obok klawiatury, ekranem w dół. Nic nie dzwoni. Czy i tak zabiera Ci uwagę? Część głośnych twierdzeń o telefonach i wielozadaniowości przeszła sprawdzian powtórzeń, a część nie.

Telefon można wyciszyć. A co z myślami, które odpływają same?

Część 4 z 4 · Uwaga na co dzień · 1/2

Gdzie jesteś, gdy myślami jesteś gdzie indziej?

Dochodzisz do końca strony i nie wiesz, co na niej było. Oczy czytały, a myśli były zupełnie gdzie indziej.

Matthew Killingsworth i Daniel Gilbert zbierali przez aplikację w telefonie odpowiedzi od ludzi w losowych chwilach dnia. Pytali, co robią, jak się czują i czy myślą o czymś innym niż to, co robią.

Przy każdej czynności z wyjątkiem seksu myśli błądziły w co najmniej 30 na 100 chwil. Błądzenie myśli nie szło przy tym w parze z lepszym nastrojem. Przy przyjemnych myślach ludzie nie byli szczęśliwsi niż przy tym, co akurat robili, a przy neutralnych i nieprzyjemnych byli wyraźnie mniej szczęśliwi. Analiza kolejnych odpowiedzi w czasie wskazywała według autorów, że to raczej błądzenie myśli psuło nastrój niż odwrotnie (Killingsworth i Gilbert, 2010).

Zespół Kaliny Christoff zatrzymywał 15 osób w trakcie nudnego zadania w skanerze i pytał, o czym myślą. Przy błądzeniu myśli pracowała sieć domyślna, między innymi z przedklinkiem i brzuszną częścią przedniego zakrętu obręczy, a razem z nią sieć wykonawcza, z grzbietową częścią przedniego zakrętu obręczy i grzbietowo-boczną korą przedczołową. Najmocniej wtedy, gdy ludzie nie zauważali, że odpłynęli (Christoff i in., 2009).

Przy czytaniu myśli błądzą przez mniej więcej 20 do 30 na 100 czasu (D'Mello i Mills, 2021). We francuskim badaniu 955 kierowców rannych w wypadkach intensywne błądzenie myśli tuż przed wypadkiem zgłaszało 17 na 100 tych, którzy wypadek spowodowali, i 9 na 100 tych, którzy go nie spowodowali. To badanie obserwacyjne, więc pokazuje związek, a nie przyczynę (Galéra i in., 2012).

Skoro myśli odpływają przez prawie połowę chwil, czy uwagę da się wytrenować?

Część 4 z 4 · Uwaga na co dzień · 2/2

Czy uwagę da się wytrenować?

Aplikacje do ćwiczenia mózgu obiecują lepsze skupienie po kilku minutach dziennie. Zespół Daniela Simonsa przejrzał badania, na które powołują się firmy i naukowcy wspierający takie programy. Znalazł mnóstwo dowodów, że ćwiczenia poprawiają wynik w ćwiczonych zadaniach, a niewiele, że ta poprawa przenosi się na zadania odległe i na codzienne życie. Żadne z cytowanych badań nie spełniało wszystkich warunków, które autorzy uznają za konieczne w dobrym badaniu (Simons i in., 2016).

Medytacja uważności wypada skromniej, niż obiecują reklamy, ale lepiej niż zero. Metaanaliza 87 badań znalazła mały korzystny wpływ na uwagę, nieco większy na kontrolę wykonawczą, i to tylko na niektóre jej składowe (Sumantry i Stewart, 2021).

Rozdziały o przełączaniu podpowiadają prostszą drogę niż trening. Mniej przełączeń, wyciszone powiadomienia i domykanie zadań z wyznaczonym terminem nie wymagają ćwiczeń, tylko innego ustawienia dnia.

Dla dociekliwych · 1/2

Jak uwaga wygląda w EEG i w innych pomiarach mózgu?

Już w 1973 roku zespół Stevena Hillyarda uchwycił uwagę w EEG. Badani słuchali krótkich dźwięków w obu uszach i śledzili te w jednym z nich. Fala N1, która pojawia się w zapisie około 80 do 110 ms po dźwięku, była wyraźnie większa dla dźwięków w uchu, na którym skupiali uwagę. Gdy badani przestawali skupiać się na danym uchu, ta fala dla dźwięków w nim malała średnio o 30 do 44 na 100 (Hillyard i in., 1973).

Mózg przygotowuje się zawczasu. Gdy ludzie czekali na bodziec w wybranym miejscu, aktywność kory wzrokowej rosła, zanim cokolwiek się pojawiło, a w korze czołowej i ciemieniowej rosła jeszcze mocniej (Kastner i in., 1999).

Nie tylko EEG zdradza stan mózgu. Ślad pracy miejsca sinawego, które wiąże się z czujnością, widać nawet w źrenicy, choć nie da się z niej odczytać tej pracy dokładnie. U małp jego aktywność wyprzedzała zmiany średnicy źrenicy, i to z dokładnością do pojedynczych impulsów. Podobny, choć opóźniony związek miały wzgórki czworacze i kora zakrętu obręczy (Joshi i in., 2016).

Uwaga zmienia też rytm. W korze V4 neurony przetwarzające bodziec, na którym małpa skupiała uwagę, lepiej zgrywały się w szybkim rytmie gamma, od 35 do 90 Hz, a słabiej w rytmach wolnych (Fries i in., 2001). Rola tego zgrania jest jednak przedmiotem sporu (Moore i Zirnsak, 2017).

Z mapy połączeń całego mózgu w rezonansie dało się z dużą trafnością przewidzieć, jak dobrze 25 osób utrzyma uwagę w długim, monotonnym zadaniu. Ten sam wzór połączeń w pewnym stopniu przewidywał też nasilenie objawów ADHD u dzieci i nastolatków z innego zbioru danych (Rosenberg i in., 2016).

Dla dociekliwych · 2/2

Czy uwaga podgłaśnia sygnał, czy ucisza szum?

Wyobraź sobie chór, w którym wszyscy razem przyspieszają i zwalniają. Każdy z osobna śpiewa poprawnie, a jednak całość faluje i trudno z niej wyłowić melodię. Neurony też mają takie wspólne wahania.

Marlene Cohen i John Maunsell zapisali naraz aktywność wielu neuronów V4 u dwóch małp. Uwaga wzmacniała ich odpowiedzi, ale przede wszystkim zmniejszała wahania, które sąsiednie neurony mają wspólnie. Policzyli, ile każda z tych zmian daje do tego, jak dobrze da się odczytać sygnał z całej grupy neuronów.

Inny zespół zmierzył to samo na parach neuronów. Korelacja ich wolnych wahań spadała przy uwadze mniej więcej o połowę, z 0,068 do 0,034 (Mitchell i in., 2009).

Skąd kora wie, gdzie jest uwaga? Część odpowiedzi leży głęboko pod nią, we wzgórzu. U małp pulwinar, tylna część wzgórza, zgrywał rytm aktywności obszarów kory, które wymieniały ze sobą informacje, i robił to zależnie od tego, gdzie kierowała się uwaga (Saalmann i in., 2012). U myszy kora przedczołowa regulowała przez jądro siatkowate wzgórza, ile sygnału ze zmysłów przepuszcza wzgórze dalej. Zachowanie zależało od tej rozmowy kory przedczołowej ze wzgórzem, a nie od kory czuciowej (Wimmer i in., 2015).

Uwaga ma też swoją chemię. Noradrenalina z miejsca sinawego wiąże się z czujnością, a acetylocholina z kierowaniem uwagi (Petersen i Posner, 2012). U małp mała dawka acetylocholiny podana tuż przy neuronach kory V1 wzmacniała różnicę między odpowiedzią na bodziec, na którym małpa skupiała uwagę, i na ten, który ignorowała. Zablokowanie receptorów muskarynowych tę różnicę osłabiało, a zablokowanie nikotynowych nie zmieniało jej w żaden stały sposób (Herrero i in., 2008).