Liczby zostają takie same, zmienia się tylko to, czy opisują zysk, czy stratę.
W klasycznym badaniu z 1981 roku taka zmiana odwróciła wybór większości.
Sprawdzenie to jedno pytanie i 14 szybkich rund. Odpowiedzi zostają w Twojej przeglądarce i nigdzie nie trafiają. Możesz też od razu czytać dalej, ale tekst niżej zdradza, czego szuka zadanie.
Kraj przygotowuje się na wybuch nieznanej choroby. Według prognoz zabije ona 600 osób. Są dwa programy walki z chorobą, a naukowcy dokładnie oszacowali ich skutki.
Który program wybierasz?
Teraz 14 szybkich rund z pieniędzmi. Wybieraj bez liczenia, tak jakby chodziło o Twoje pieniądze.
Dostajesz 50 zł
Co wybierasz?
Nikt nie wypłaca pieniędzy i niczego nie losujemy. Liczy się tylko wybór.
W skrócie
To zmiana wyboru pod wpływem samego opisu. Te same opcje opisane jako zysk skłaniają do wyboru pewnego, a opisane jako strata do ryzyka.
Tu kryje się nazwa efektu i jego opis. Zdradzają, na czym polega zadanie, więc najpierw sprawdź się na sobie albo odkryj je od razu.
Co zmieniają słowa
Ile może zmienić sam opis przy tych samych liczbach? Amos Tversky i Daniel Kahneman dali dwóm grupom studentów ten sam wybór w dwóch wersjach. Gdy programy opisywały uratowanych, pewny program wybrało 72% osób. Gdy te same programy opisywały zmarłych, tylko 22%.
Tversky i Kahneman (1981). Studenci, 152 osoby w wersji z uratowanymi i 155 w wersji ze zmarłymi. Każda osoba widziała tylko jedną wersję.
Ta karta zdradza, na czym polega pytanie wstępne. Możesz ją odsłonić po wykonaniu zadania albo od razu.
Mniej więcej połowa osób na tej stronie losuje tę samą historię w drugiej wersji.
W obu wersjach program pewny oznacza, że 200 osób przeżyje, a 400 umrze. Zmienia się tylko to, o której grupie mówi zdanie.
Zachowujesz 20 zł czy tracisz 30 zł? Z 50 zł w obu przypadkach zostaje 20. Każda para kwot pojawiała się w rundach dwa razy, raz z jednym, raz z drugim opisem, a losowanie było za każdym razem takie samo.
Odsetek rund, w których wybrano losowanie. Badania: De Martino i in. (2006), 20 osób, oraz Roiser i in. (2009), 30 osób, oba w skanerze fMRI, kwoty w funtach. Na tej stronie kwoty są w złotych, a kwoty i szanse są wzorowane na tej procedurze, ale nie są z nią identyczne.
To zjawisko ma swoją nazwę. Psychologowie mówią o efekcie framingu (od angielskiego frame, rama), po polsku także o efekcie sformułowania. Opis przez zysk, taki jak „zostanie uratowanych” albo „zachowujesz”, przesuwa wybór w stronę pewności. Opis przez stratę, taki jak „umrze” albo „tracisz”, przesuwa go w stronę ryzyka.
W rundach z pieniędzmi różnica wyniosła w tych dwóch badaniach 18,7 i 13,4 punktu procentowego, a w klasycznej historii z chorobą 50 punktów. Oba wyniki zmierzono jednak inaczej, więc to porównanie jest tylko orientacyjne.
Ale skoro liczby są te same, to co w mózgu reaguje na same słowa?
Co dzieje się w mózgu
Kształty obszarów pochodzą z atlasów (kora HCP-MMP1, struktury podkorowe z Melbourne Subcortex Atlas). Kolor pokazuje, gdzie badania znalazły związek z efektem framingu, a nie aktywność konkretnej osoby. Obszary kory dobrano do współrzędnych szczytów z badania z 2006 roku, więc ich granice są przybliżeniem. Model można obracać palcem albo myszą.
Czy ktoś, kogo złapał sposób opisu, w ogóle to zauważa? Zespół Benedetta De Martino i Raymonda Dolana zapytał o to 20 osób po badaniu w skanerze fMRI. Każda z nich w jakimś stopniu uległa ramie.
Zadanie było tym, na którym wzorowane są Twoje rundy. Każda runda zaczynała się od kwoty, na przykład 50 funtów, a opcja pewna brzmiała raz „zachowaj 20”, a raz „strać 30”. Losowanie pokazywało koło z szansami, takie samo w obu wersjach. Badani losowali w 42,9% rund „zachowaj” i w 61,6% rund „strać”.
A co działo się w tym czasie w ich mózgach? Gdy ktoś wybierał zgodnie z ramą, czyli pewność przy „zachowaj” i losowanie przy „strać”, mocniej pracowało ciało migdałowate po obu stronach mózgu, struktura kojarzona z emocjami.
Efekt powtórzył się trzy lata później, w nowej grupie 30 osób. Zadanie powtórzył zespół Jonathana Roisera, z De Martino i Dolanem w składzie. Badani losowali w 43,3% rund „zachowaj” i w 56,7% rund „strać”. Efekt był nieco silniejszy, na granicy istotności statystycznej, u osób z dwiema krótkimi wersjami genu transportera serotoniny. To u nich ciało migdałowate pracowało mocniej przy wyborach zgodnych z ramą.
To korelacje. Pokazują, co pracuje razem z wyborem, ale nie rozstrzygają, co go wywołuje.
A co, jeśli ktoś losuje mimo słowa „zachowaj” albo bierze pewną opcję mimo słowa „strać”? W badaniu z 2006 roku przy takich wyborach mocniej pracowała grzbietowa część przedniego zakrętu obręczy. Autorzy wiążą to z wykrywaniem konfliktu między rachunkiem a emocjonalną reakcją, w której bierze udział ciało migdałowate.
W badaniu z 2009 roku u osób z dwiema długimi wersjami genu transportera serotoniny przy wyborach wbrew ramie w rundach „strać” rosło sprzężenie zakrętu obręczy z ciałem migdałowatym. U osób z dwiema krótkimi wersjami tego wzrostu nie było, a efekt framingu był u nich silniejszy.
Autorzy opisali to w tytule pracy jako zawodzącą kontrolę nad ciałem migdałowatym. To interpretacja, której samo fMRI nie rozstrzyga.
Nie każdy daje się złapać tak samo. Ludzie w badaniu z 2006 roku różnili się tym, jak mocno ulegali ramie. Im słabiej ktoś jej ulegał, tym mocniej pracowała u niego prawa kora oczodołowo-czołowa i brzuszno-przyśrodkowa kora przedczołowa. Związek był silny (r = 0,8 i 0,75), ale policzony na 20 osobach.
To porównanie między osobami. Nie wynika z niego, czy ta część kory chroni przed ramą, czy tylko inaczej pracuje u osób, które mniej się nią przejmują.
Skoro ciało migdałowate idzie za ramą, co stanie się u kogoś, komu choroba je uszkodziła? Deborah Talmi, René Hurlemann, Alexandra Patin i Raymond Dolan zbadali dwie 34-letnie bliźniaczki z chorobą Urbacha-Wiethego. Ta rzadka choroba genetyczna uszkodziła u nich ciało migdałowate po obu stronach mózgu.
Osoby z grupy kontrolnej losowały o 22,59 punktu procentowego częściej, gdy opcję pewną opisano jako stratę. U pacjentek ta różnica wyniosła około 15 i 18 punktów, czyli mieściła się w zwykłym rozrzucie zdrowych osób. Pacjentki ogólnie częściej wybierały losowanie, ale ta różnica nie była istotna statystycznie.
Autorzy wnioskują, że ciało migdałowate nie jest konieczne do powstania efektu albo że choroba Urbacha-Wiethego nie jest czystym modelem jego braku.
W innym badaniu dwie osoby z obustronnym uszkodzeniem ciała migdałowatego wyraźnie słabiej unikały strat w zakładach o pieniądze (zob. awersja do strat). To jednak inne zjawisko niż efekt framingu.
Na co dzień
Która wołowina wydaje się smaczniejsza, „75% chudego mięsa” czy „25% tłuszczu”? To ta sama mielona wołowina. Irwin Levin i Gary Gaeth pokazali, że przed spróbowaniem wygrywa pierwsza etykieta. Mięso z nią oceniano jako chudsze, lepszej jakości, mniej tłuste i smaczniejsze. U 88 studentów, którzy mięsa spróbowali, te różnice były wyraźnie mniejsze.
Mogłoby się intuicyjnie wydawać, że lekarz nie da się zwieść sposobowi opisu. Barbara McNeil i współpracownicy, wśród nich Amos Tversky, pytali pacjentów, studentów i lekarzy, łącznie 1153 osoby, o wybór leczenia raka płuca. W wersji, którą dostały 553 osoby, radioterapię zamiast operacji wybrało 18% osób, gdy podano szanse przeżycia, i 44%, gdy podano szanse zgonu. Rama działała we wszystkich trzech grupach, także u lekarzy.
Pojedziesz 20 minut do innego sklepu, żeby zaoszczędzić 5 dolarów? W pracy z 1981 roku odpowiedź zależała od ceny. Przy kalkulatorze za 15 dolarów chciało pojechać 68% osób, a przy kalkulatorze za 125 dolarów 29%. W polskiej replikacji z 2022 roku, z koszulą i paskiem za 15 i 125 zł, oszczędność uznało za wartą zachodu 19,4% i 11,5% osób. Ta różnica była nieistotna statystycznie.
Jaki wynik wyszedł Tobie? Sprawdź, czy znajomi wybierają tak samo.
Czy da się przed tym obronić?
Wystarczy się dobrze zastanowić? Rebecca LeBoeuf i Eldar Shafir poprosili część z 365 osób o uzasadnienie wyboru. Efekt nie zmalał. Nie był też słabszy u osób, które lubią długo się zastanawiać, co psychologowie mierzą jako potrzebę poznania.
A gdyby zobaczyć obie wersje? To pomagało części osób. W drugim badaniu 292 osoby dostały je jedna po drugiej. Spójnie odpowiedziało na nie 72% osób w historii z chorobą, a wśród osób z wysoką potrzebą poznania 79% wobec 65% przy niskiej. Daniel Kahneman i Amos Tversky pisali już w 1984 roku, że efekt nie znika nawet wtedy, gdy ci sami ludzie odpowiadają na obie wersje w odstępie kilku minut.
Pomogło też wypisanie zalet i wad każdej opcji, przynajmniej w decyzjach medycznych. W badaniu ze 102 osobami grupa kontrolna ulegała ramie w dwóch z trzech scenariuszy, a grupa, która wypisywała zalety i wady, w żadnym z tych dwóch.
Najgłośniejszy sposób to myślenie w obcym języku. Czy rama działa w nim słabiej? W badaniu zespołu Boaza Keysara pewny program w wersji z uratowanymi wybrało w języku ojczystym 77% osób, a w wersji ze zmarłymi 47%. Po japońsku różnica była znikoma i nieistotna statystycznie. Metaanaliza 91 eksperymentów z 13 886 osobami, obejmująca też dylematy moralne, potwierdziła efekt języka obcego. Jest on jednak mały, a wyniki pojedynczych badań mocno się różnią, więc kolejne badanie może go nie znaleźć. Badanie z ponad 1500 osobami wskazało, że pomaga raczej przełączanie się między językami niż sam obcy język.
O co spierają się badacze
To pytanie może brzmieć jak czepianie się słówek. David Mandel zauważył jednak, że zdanie „200 osób zostanie uratowanych” można czytać jako „co najmniej 200”. Wtedy program pewny wygląda lepiej, niż wynika z rachunku, a efekt mógłby brać się z odczytania liczby, a nie z ramy. W jednym z jego badań 64% osób czytało to zdanie właśnie jako „co najmniej 200”, a 30% jako „dokładnie 200”.
W innym dopisał do programów słowo „dokładnie” albo „co najmniej” i sprawdził, jak zmienia się wybór.
Odsetek osób wybierających program pewny. Mandel (2014), eksperyment 2, 228 osób w sześciu wersjach.
Przy słowie „dokładnie” różnica między wersjami zmalała do około 16 punktów procentowych i przestała być istotna statystycznie. Mandel uznał, że efekt wtedy znika, choć na wykresie widać, że nie spadł do zera.
Czy to koniec efektu? Joe Simmons i Leif Nelson powtórzyli jego procedurę na większej grupie, około 98 osób na wersję zamiast około 38. Ze słowem „dokładnie” efekt framingu pozostał wyraźny.
Siła efektu zależy też od samego zadania. Ponowna analiza ponad stu badań pokazała, że między wariantami zadania różni się ona kilkukrotnie. W polskiej replikacji z 2022 roku nie powtórzył się inny problem z pracy z 1981 roku, ten z rabatem przy tańszym i droższym zakupie.
W Twoich rundach z pieniędzmi kwoty podano wprost, więc trudno je czytać jako „co najmniej”. Ten spór dotyczy przede wszystkim historii z chorobą.
Źródła i siła dowodów
Historia z chorobą powtórzyła się w projekcie Many Labs 1, w którym rozwiązało ją 6271 osób z 36 prób w różnych krajach. Efekt był istotny w 86% prób, podobny niezależnie od kraju i mniej więcej o połowę słabszy niż w oryginale. Metaanaliza ponad 100 badań z 1998 roku potwierdziła efekt, a jej ponowna analiza z 2018 roku nie znalazła oznak silnego naginania analiz. Siła efektu zależy jednak od wariantu zadania, a jeden z problemów z 1981 roku nie powtórzył się w polskiej próbie.
Dwa badania fMRI jednego zespołu wiążą wybory zgodne z ramą z ciałem migdałowatym, a wybory wbrew ramie z przednim zakrętem obręczy. W drugim z nich związek z ciałem migdałowatym wystąpił tylko u części badanych, a inne badanie fMRI go nie potwierdziło. Jedyne badanie z uszkodzeniem ciała migdałowatego, u dwóch pacjentek, pokazało zachowany efekt. Przegląd z 2023 roku ocenia, że dane z mózgu nie rozstrzygają między teoriami tego efektu.
Powierzchnia kory pochodzi ze średniej grupowej HCP S1200 (Van Essen i in., 2013), a granice obszarów z atlasu HCP-MMP1 (Glasser i in., 2016). Obszary dobrano do współrzędnych szczytów z badania De Martino i in. (2006), sprawdzając, które obszary atlasu leżą najbliżej. Szczyt w grzbietowej części przedniego zakrętu obręczy (2, 24, 44 w układzie MNI) wypada na granicy obszarów a32pr, p32pr i 8BM, więc pokazujemy a32pr i p32pr. Drugi szczyt zakrętu obręczy z tej pracy (-2, 8, 56) leży w okolicy obszarów SCEF i SFL i nie jest pokazany. Szczyt w brzuszno-przyśrodkowej korze przedczołowej (-4, 34, -8) przybliżają obszary s32, 25, 10r i 10v, a szczyt w prawej korze oczodołowo-czołowej (24, 30, -10) obszary 13l, 11l i OFC. To przybliżenie, bo współrzędne z pracy są uśrednione dla grupy, a atlas powierzchni pochodzi z innej grupy osób. Ciało migdałowate pochodzi z Melbourne Subcortex Atlas (Tian i in., 2020). Siatki przygotowano w projekcie human-brain Amy Sterling (licencja MIT), z którego korzysta Atlas mózgu.