Przeciągnij albo kliknij, żeby przesunąć światło
Atlas mózgu · od przewodu do zachowania
Dwoje oczu, dwie płetwy i kilka przewodów. Czy tyle wystarczy, by pojazd wyglądał na przestraszony, agresywny albo zakochany?
Przewijaj, a dołożysz kolejne połączenia i zobaczysz, jak każde zmienia zachowanie. Światło możesz w każdej chwili złapać i przesunąć. Na końcu sprawdzisz, czy odgadniesz okablowanie, patrząc wyłącznie na ruch…
Przewiń w dółKrok 1 · pierwsze neurony
Eksperyment myślowyNa starcie pojazd jest pustą skorupą, którą woda niesie, dokąd chce. Montujemy mu z przodu oko, czyli komórkę odpowiadającą na światło impulsami, a z tyłu jedną płetwę z własnym neuronem ruchowym. W scenie pływa na razie jeden egzemplarz, a warsztat poniżej pokazuje jego wnętrze.
Warsztat0 neuronów
Bez przewodu oko rozbłyska, gdy zobaczy lampę, ale płetwa nic o tym nie wie i pojazd dryfuje dalej. Dopiero przewód przenosi impulsy z oka do neuronu ruchowego. Więcej światła w oku daje więcej impulsów, a więcej impulsów daje szybsze uderzenia płetwy. W ciemności oko milczy i płetwa ledwie drga.
Czy taki pojazd umie skręcić? Nie umie, bo jedyna płetwa leży na osi ciała i pcha go zawsze na wprost, a jego tor wygina się tylko dlatego, że woda lekko nim kołysze. Oko podaje jedną liczbę, czyli ile jest światła, i nic nie mówi o tym, skąd ono pada. Gdy lampa leży na kursie, pojazd rozpędza się i przelatuje przez nią na wylot. Gdy leży z boku, mija ją, bo nie ma czym się do niej obrócić. Przycisk „Więcej pojazdów” pokaże kilka takich prostych torów naraz.
Pojazd z jednym okiem wygląda dziwnie, ale według hipotezy badaczy z Uniwersytetu w Lund i Uniwersytetu Sussex nasi przodkowie mogli około 600 milionów lat temu mieć jedno oko na szczycie głowy. Siatkówki pary oczu, którymi czytasz ten tekst, powstały według nich później z części tamtego oka, a jego resztką ma być szyszynka, która dziś pomaga dopasować sen do pory dnia.
Żeby płynąć do światła, pojazd musi porównać, co widzi po lewej, z tym, co widzi po prawej…
Krok 2 · drugie oko
Eksperyment myślowyJedno oko daje jedną liczbę, a dwoje oczu daje dwie, i dopiero różnica między nimi mówi, z której strony jest jaśniej. Dokładamy drugie oko i przenosimy napęd na boki, po jednej płetwie z każdej strony. Na początek łączymy lewe oko z lewą płetwą, a prawe z prawą, bo takie okablowanie przychodzi do głowy pierwsze. Przesuń lampę w scenie i sprawdź w warsztacie, które oko wysyła więcej impulsów.
Warsztat2 neurony
Kiedy obie płetwy biją równo, pojazd płynie prosto. Kiedy jedna bije szybciej, pojazd obraca się w stronę tej wolniejszej. Lampa z lewej daje więcej impulsów lewemu oku, lewa płetwa przyspiesza i pojazd odbija w prawo, czyli od światła. Im dalej odpłynie, tym słabiej widzi lampę i tym wolniej płynie, aż utknie gdzieś w ciemności.
Przy kilku pojazdach ślady obchodzą lampę szerokim łukiem, a jej okolica zostaje pusta. Przesuń światło między pojazdy, a rozbiegną się na boki. U zwierzęcia nazwalibyśmy to ucieczką ze strachu.
Czy w tym pojeździe jest gdzieś strach? Są w nim cztery neurony i dwa przewody. Takie pojazdy opisał w 1984 roku neuronaukowiec Valentino Braitenberg w książce „Vehicles”, żeby pokazać, ile zachowania potrafi dać samo okablowanie.
Pojazd wie już, gdzie jest światło, tylko płynie w złą stronę…
Krok 3 · skrzyżowanie
Eksperyment myślowyWystarczy zamienić końcówki, tak żeby lewe oko sterowało prawą płetwą, a prawe lewą. Neuronów nie przybywa, zmienia się tylko to, dokąd biegną przewody.
Warsztat4 neurony
Lampa z lewej napędza teraz prawą płetwę, więc pojazd obraca się w lewo, przodem do światła. Z bliska oczy widzą jaśniej, obie płetwy przyspieszają i pojazd wpada w światło rozpędzony. Za lampą wszystko się odwraca, bo oczy patrzą do przodu i tego, co za plecami, prawie nie widzą. Płetwy zwalniają, pojazd dryfuje, a gdy lampa prędzej czy później wróci mu w pole widzenia, zawraca i nadlatuje znowu. Kilka pojazdów rysuje wokół lampy pętle, które przecinają się w samym świetle. Z boku wygląda to jak agresja.
Czy Twój mózg też ma skrzyżowane przewody? Ma, i to w wielu miejscach. Lewa półkula odbiera dotyk głównie z prawej strony ciała i steruje prawą ręką, a prawa półkula odwrotnie. Wyraźnie widać to w drodze wzrokowej. U podstawy mózgu nerwy wzrokowe obu oczu spotykają się w skrzyżowaniu, w którym włókna z połowy siatkówki od strony nosa przechodzą na drugą stronę, a włókna z połowy od strony skroni zostają po swojej.
Po co to skrzyżowanie? Santiago Ramón y Cajal zaproponował w 1898 roku odpowiedź opartą na optyce. Soczewka oka odwraca obraz na siatkówce. Gdyby nerwy się nie krzyżowały, u zwierząt z oczami po bokach głowy połówki świata widziane przez dwoje oczu tworzyłyby w mózgu obraz nieciągły. Skrzyżowanie łączy obie połówki w jedną ciągłą mapę. Marc de Lussanet i Jan Osse zaproponowali inną odpowiedź, według której przednia część głowy obróciła się względem reszty ciała u wspólnego przodka kręgowców, a przewody musiały się przez to skrzyżować. Spór trwa do dziś, ale u pojazdu przynajmniej wiadomo, co robi skrzyżowanie, bo zamienia ucieczkę w pościg.
Pojazd trafia w światło, ale nie umie przy nim zostać. Brakuje mu hamulca…
Krok 4 · hamowanie
Eksperyment myślowyDotąd każdy przewód działał tak samo, czyli impuls z oka zwiększał aktywność neuronu ruchowego, a takie połączenie nazywa się pobudzającym. Istnieją też połączenia hamujące, w których impuls zmniejsza aktywność komórki. Żeby hamulec miał na co działać, neuron ruchowy musi być aktywny sam z siebie, więc w ciemności płetwa bije w stałym rytmie. Porównajmy oba przewody na pojeździe z jednym okiem, który płynie prosto na lampę.
Oba przewody czytają tę samą jasność, ale odpowiadają na nią w przeciwnych kierunkach. Pobudzony pojazd jest najszybszy w samym świetle, więc przez nie przelatuje. Hamowany staje tam, gdzie światło całkiem zatrzymuje płetwę, i to miejsce jest jego punktem równowagi.
Wróćmy do pojazdu z dwojgiem oczu. Przewody znów biegną prosto, każdy po swojej stronie, jak w kroku 2, ale tym razem hamują.
Warsztat4 neurony
Lampa z lewej mocniej przyhamowuje lewą płetwę, prawa zyskuje przewagę i pojazd odbija w lewo, przodem do światła. Po drodze zwalniają obie płetwy, bo jasności przybywa w obu oczach. Pojazd zatrzymuje się w pewnej odległości od lampy, zwrócony do niej przodem, i rusza dopiero wtedy, gdy ją przesuniesz. Kilka pojazdów otacza lampę i każdy patrzy w jej stronę. Trudno nie powiedzieć, że ją kochają.
Dlaczego hamowanie odwraca skręt? Bo zamienia znak sygnału z oka. Przy prostych przewodach pobudzających jaśniejsza strona przyspiesza i pojazd odbija od światła. Ten sam układ z hamowaniem sprawia, że jaśniejsza strona zwalnia, więc pojazd odbija do światła. Skrzyżowanie przewodów robi z kierunkiem skrętu dokładnie to samo. Pojazd skręca ku lampie wtedy, gdy zmienisz dokładnie jedno z dwóch ustawień, czyli skrzyżujesz przewody albo zamienisz je na hamujące. Gdy zmienisz oba, pojazd znowu odwraca się od światła.
W pojeździe każdy przewód albo pobudza, albo hamuje. Prawdziwy neuron dostaje oba sygnały naraz…
Krok 5 · gaz i hamulec
Pomiary i modelW korze nowej pięciu młodych mężczyzn oszacowano pod mikroskopem elektronowym średnio około 164 bilionów synaps (Tang i in., 2001), a neuronów jest tam około 20 miliardów, u mężczyzn średnio 23 miliardy (Pakkenberg i Gundersen, 1997). Na jeden neuron przypada więc średnio kilka tysięcy synaps, choć to zgrubny rachunek z dwóch różnych badań. Jedne pobudzają, inne hamują, i wszystkie działają na tę samą komórkę.
W scenie po prawej widać uproszczony neuron. Każdy niebieski impuls podnosi trochę napięcie na jego błonie, każdy różowy trochę je obniża, a między impulsami napięcie samo wraca do spoczynku. Gdy suma dojdzie do progu, neuron wysyła własny impuls przez akson i zaczyna liczyć od nowa.
Neuron wysyła teraz 0 impulsów na sekundę. Liczby impulsów i próg dobraliśmy tak, żeby zasada była dobrze widoczna. Nie pochodzą z pomiarów żadnej komórki.
Przy samym pobudzeniu neuron aktywuje się często i regularnie. Przy samym hamowaniu milknie, bo napięcie może iść już tylko w dół. Gdy pobudzenie i hamowanie są równie silne, średnie napięcie stoi mniej więcej w miejscu, ale mocno się chwieje, więc neuron aktywuje się rzadko i nieregularnie, tylko wtedy, gdy któreś wahnięcie akurat sięgnie progu.
Czy w Twojej korze gaz i hamulec działają osobno? Według przeglądu Jeffery'ego Isaacsona i Massima Scanzianiego (2011) prawie nigdy. Pomiary w korze pokazują, że pobudzenie i hamowanie, które dostaje neuron, rosną i słabną razem, zarówno gdy działa bodziec, jak i w aktywności spontanicznej. Gdy bodziec wzmacnia pobudzenie, kilka milisekund później wzmacnia się też hamowanie.
Ile neuronów w Twoim mózgu odpowiada za hamowanie? W korze mózgu naczelnych neurony hamujące to około 25-34% wszystkich neuronów, a u gryzoni około 15-25% (przegląd Gavina Clowry'ego, 2015). Człowiek należy do naczelnych, więc hamowanie jest dużą częścią okablowania także w Twojej korze.
| przewody proste | przewody skrzyżowane | |
|---|---|---|
| pobudzają | strachodwraca się od lampy, przy niej płynie najszybciej | agresjaskręca do lampy i przelatuje przez nią rozpędzony |
| hamują | miłośćskręca do lampy i staje przed nią | odkrywcaodwraca się od lampy, w ciemności przyspiesza i płynie szukać innej |
Neuron ruchowy pojazdu z kroku 4 działa jak ten w scenie, tylko w miniaturze. Jest aktywny sam z siebie, a hamujący przewód z oka odejmuje mu impulsy. Różnica leży w skali, bo pojazd ma jeden przewód na płetwę, a neuron w korze tysiące wejść.
Pojazdy z tej strony są wymyślone. W morzu pływa jednak coś bardzo do nich podobnego…
Krok 6 · prawdziwe oko
Badania na larwachLarwa morskiego wieloszczeta Platynereis dumerilii płynie ku światłu, choć każde jej oczko składa się z dwóch komórek. Jedna wyczuwa światło, a druga zawiera barwnik i zasłania ją z jednej strony. Takie oczko nie tworzy obrazu, ale pozwala wyczuć, skąd pada światło.
Zespół Gáspára Jékelya i Detleva Arendta sprawdził, jak to działa. Komórka światłoczuła łączy się wprost z komórkami orzęsionymi, które leżą obok niej. Gdy światło pada na jedno oczko, ich rzęski zmieniają rytm i słabiej pchają wodę po tej stronie. Larwa płynie przy tym po spirali i obraca się wokół własnej osi, a według modelu autorów bez tego obrotu nie umiałaby skręcać ku światłu.
Przypomina Ci to pojazd z kroku 4? Bardzo, bo światło osłabia napęd po swojej stronie, a to wystarcza, żeby skręcić w stronę lampy. Autorzy uważają, że takie bezpośrednie połączenie oka z napędem mogło cechować pierwsze oczy w ewolucji zwierząt.
Trzydniowa larwa ma już czworo oczu, a światło steruje ruchem przez neurony pośrednie. Zespół Nadine Randel i Gáspára Jékelya odtworzył z tysięcy przekrojów pod mikroskopem elektronowym wszystkie 71 neuronów tego obwodu i 1106 połączeń między nimi. Obwód porównuje światło po obu stronach ciała i wygina larwę, gdy jedna strona jest jaśniejsza.
Skoro tak mało wystarcza do tak przekonującego zachowania, odwróćmy zadanie…
Krok 7 · Twoja kolej
ZadanieZostawmy migawkę otwartą, tak żeby ślady nie gasły. W każdym z czterech akwariów lampa stoi na środku, a pojazdy jednego rodzaju co chwilę wpływają z brzegów. Wszystkie mają dwoje oczu i dwie płetwy, ale przewody są ukryte. Po kilkunastu sekundach każde okablowanie maluje własny kształt. Przy każdej literze wybierz okablowanie, które Twoim zdaniem go namalowało.
Wybierz okablowanie przy każdej z czterech liter.
Trudniej, niż się wydawało? Braitenberg nazwał to prawem łatwej budowy i trudnej analizy. Zbudować pojazd z czterech neuronów jest łatwo. Odgadnąć z samych śladów, co ma w środku, jest znacznie trudniej, bo różne okablowania potrafią dawać podobny ruch. Tutaj możliwości są tylko cztery i znasz je z tabeli w kroku 5. Przy prawdziwym zwierzęciu nikt takiej listy nie podaje.
Ślady mówią jednak coś jeszcze. Wystarczy na nie popatrzeć i sprawdzić, jakie słowa przychodzą do głowy…
Krok 8 · zwrot akcji
Badanie psychologiczneW kroku 7 chodziło o przewody. Patrząc na ślady, trudno jednak nie myśleć innymi słowami, takimi jak „ucieka”, „goni”, „czeka” albo „szuka”. Te same akwaria podpisaliśmy teraz nazwami, których użył Braitenberg.
Skąd wiadomo, że pojazd się boi? Podpisy dodaliśmy dopiero teraz, ale słowa przyszły same już wcześniej. W 1944 roku Fritz Heider i Marianne Simmel pokazali 34 osobom film trwający około dwóch i pół minuty, w którym poruszały się dwa trójkąty i koło, a na ekranie stał też prostokąt, którego fragment otwierał się i zamykał jak drzwi. Tylko jedna osoba opisała film prawie wyłącznie jako ruch figur geometrycznych. Wszystkie pozostałe widziały w nim działania żywych istot (Heider i Simmel, 1944). Z pojazdami jest tak samo. W środku nie ma strachu ani miłości, są cztery neurony i dwa przewody, a resztę dopisuje mózg obserwatora.
Dobrze widać to na ćmie, która krąży wokół latarni. Wyjaśnień było kilka, od nawigacji według Księżyca po przyciąganie ciepłem. Zespół Samuela Fabiana i Yasha Sondhiego nagrał w laboratorium i w terenie trójwymiarowe tory lotu owadów przy lampach i zobaczył, że owady ustawiają się grzbietem do najjaśniejszego miejsca, bo zwykle jest nim niebo. Przy lampie ten odruch sprawia, że owad krąży wokół niej, zamiast odlecieć. Z boku wygląda to jak przyciąganie, a w środku działa odruch, który pod naturalnym niebem pomaga utrzymać właściwą pozycję w locie.
Wszystkie pojazdy jednego rodzaju rysują jednak bardzo podobne ślady. Zwierzęta tak nie robią…
Krok 9 · różnice
Eksperyment myślowyWróćmy do pojazdów, które kochają światło. Dotąd każdy miał przewody o tej samej sile, więc wszystkie zatrzymywały się w tej samej odległości od lampy i ustawiały w równy pierścień.
Wszystkie pojazdy mają identyczne przewody i zatrzymują się w tej samej odległości od lampy.
Gdy przesuniesz suwak, jeden pojazd podpłynie pod samą lampę, inny zostanie dalej, jakby wolał półmrok, a jeszcze inny dopłynie szybciej od pozostałych. Schemat połączeń jest u wszystkich ten sam, a zmienia się tylko siła przewodów.
Kolor pokazuje siłę hamowania. Cieplejsze pojazdy mają słabsze przewody i podpływają bliżej, a chłodniejsze stają dalej. Każdy zatrzymuje się tam, gdzie hamowanie z oczu zrównuje się z własną aktywnością jego neuronu ruchowego, a przy słabszym hamulcu potrzeba do tego więcej światła.
Czy to już charakter? Z zewnątrz łatwo to tak nazwać, ale w środku nie ma nic poza czterema neuronami i przewodami, które u każdego są trochę silniejsze albo trochę słabsze niż u sąsiada.
Każdy z tych pojazdów ma jednak swoje ustawienia na zawsze i żadne doświadczenie ich nie zmieni…
Krok 10 · uczenie
Schemat według reguły HebbaDajmy pojazdom parę oczu czułych na zielone światło. Zielone oczy nie są jeszcze z niczym połączone, dlatego pojazdy pływają bez celu i nie zwracają na zieloną lampę żadnej uwagi.
W 1949 roku psycholog Donald Hebb zaproponował regułę, do której neuronauka wraca do dziś. Gdy jedna komórka raz za razem pomaga pobudzić drugą, połączenie między nimi się wzmacnia. W naszym schemacie dokładamy do tego pokarm. Przewód od zielonego oka rośnie, gdy oko widzi zielone światło w chwili, w której pojazd coś zjada.
Schemat. Reguła jest uproszczona, a przewód rośnie tylko wtedy, gdy zielone oko i jedzenie zdarzają się razem.
Co właściwie zmieniło się w pojeździe? Nie przybył mu ani jeden neuron, wzmocnił się tylko jeden przewód, a pojazd zaczął płynąć do zielonej lampy. Gdy wyłączysz pokarm, nadal będzie przy niej zostawał, bo przewód pozostał silny.
Do tego wystarczyło sześć neuronów, a ile ma ich Twój mózg?
Krok 11 · skala
PomiaryPojazd z tej strony udawał strach, agresję i miłość, mając cztery neurony. Prawdziwe układy nerwowe mają ich więcej, często o wiele rzędów wielkości.
Czy to znaczy, że Twoje uczucia to tylko przewody? Pojazdy tego nie rozstrzygają, ale pokazują coś skromniejszego. Zachowanie, które wygląda na przemyślane, może powstać z bardzo prostych połączeń, a patrząc z zewnątrz, łatwo dopisać mu zamiar. Dlatego neuronaukowcy nie poprzestają na oglądaniu zachowania i zaglądają do środka, w połączenia i ich siłę.
Źródła i siła dowodów
Inspiracją do tej strony był artykuł „Let's build a brain” Aatisha Bhatii i Arkarupa Banerjee z serii Myriad, oparty na tej samej książce Braitenberga. Tekst, symulacja i rysunki na tej stronie są nasze.