Podobnie zbudowane zadanie wykonało przez internet 256 osób w badaniu Lisy Fazio z Vanderbilt University.
Najpierw przeczytasz kilkanaście krótkich zdań z geografii, przyrody i historii i zaznaczysz, jak bardzo są ciekawe. Potem przy kolejnych zdaniach zdecydujesz, na ile są prawdziwe. Na końcu zobaczysz swój wynik i wszystkie zdania fałszywe razem z ich poprawnymi wersjami.
Szybka wersja to 12 zdań w pierwszej części i 24 w drugiej. Pełna to 18 i 36 zdań, a na końcu krótkie pytania o to, które wersje zdań znasz. Odpowiedzi zostają w Twojej przeglądarce i nigdzie nie trafiają. Możesz też od razu czytać dalej, ale tekst niżej zdradza, na czym polega test.
Na skali możesz odpowiadać klawiszami od 1 do 6. Przy działaniach T to „zgadza się”, a N to „nie zgadza się”. W pytaniach na końcu pełnej wersji odpowiadają klawisze 1, 2 i 3.
W skrócie
To skłonność do uznawania zdania za prawdziwsze tylko dlatego, że już się je kiedyś czytało albo słyszało. Działa także przy zdaniach fałszywych.
Tu kryje się nazwa efektu i jego opis. Zdradzają, na czym polega zadanie, więc najpierw sprawdź się na sobie albo odkryj je od razu.
Co robi powtórka
W pierwszym badaniu tego efektu, w 1977 roku, badani zobaczyli 60 zdań, z których połowa była prawdziwa, a połowa fałszywa. Badani oceniali, na ile każde jest prawdziwe, trzy razy, co dwa tygodnie. Dwadzieścia zdań wracało za każdym razem, a pozostałe 40 było za każdym razem nowe. Oceny zdań, które wracały, rosły z sesji na sesję, i to bez względu na to, czy były prawdziwe, czy fałszywe. Oceny nowych zdań się nie zmieniały.
Zadanie pokazało Ci fałszywe zdania, a powtórka mogła je utrwalić. Oto wszystkie z drugiej części, każde z poprawną wersją. Najpierw te, które pojawiły się dwa razy.
W badaniu Lisy Fazio z Vanderbilt University 256 osób przez internet najpierw odpowiadało na pytania z wiedzy ogólnej. Co najmniej dwa tygodnie później te same osoby czytały zdania i oceniały, jak są ciekawe, a zaraz potem oceniały na skali od 1 do 6, na ile prawdziwe są te zdania i nowe. Fałszywe zdania, na które ktoś dwa tygodnie wcześniej nie znał odpowiedzi, bo wybrał „nie wiem” albo złą odpowiedź, oceniano średnio na 3,89, gdy były nowe, i na 4,14, gdy pojawiły się wcześniej (analiza 226 osób). Twoje zadanie ma tę samą skalę.
Fazio (2020), 226 osób z wystarczającą liczbą zdań znanych i nieznanych. Pasek zaczyna się od 1, końca skali. W zadaniu na tej stronie są i zdania prawdziwe, i fałszywe. W żadnej grupie nie są to zdania dobrane tak, żeby nikt ich nie znał, a część z nich jest powszechnie znana.
Jak długo działa jedno przeczytanie? Jeszcze po miesiącu, choć coraz słabiej. W badaniu z planem analizy zgłoszonym przed zebraniem danych zbadano przez internet 608 osób z Wielkiej Brytanii, a do analizy weszło 567. Każda osoba czytała zdania raz, a potem oceniała je razem z nowymi, w różnych odstępach czasu. Odsetek osób, które oceniły powtórzone zdania średnio wyżej niż nowe, malał z czasem, ale nawet po miesiącu dotyczył większości.
Henderson, Simons i Barr (2021), skala od 1 do 7, 128 zdań. Po dniu wyszło 72%. Różnica średnich ocen między zdaniami powtórzonymi i nowymi malała od 0,67 punktu przy ocenie od razu do 0,14 po miesiącu.
W tym samym badaniu Fazio porównała też fałszywe zdania sprzeczne z tym, co ktoś wiedział dwa tygodnie wcześniej. Na przykład we wcześniejszej pracy Fazio i współpracowników osoba, która wiedziała, że krótka plisowana spódniczka Szkotów to kilt, czytała, że to sari. Takie zdania oceniano nisko, ale po przeczytaniu wcześniej wyżej niż nowe.
Fazio (2020), 226 osób. Przykład ze spódniczką pochodzi z wcześniejszej pracy Fazio i in. (2015), w której 40 studentów oceniało zdania, a wiedzę sprawdzano na końcu. Tam fałsz znany oceniano na 2,93 po przeczytaniu i na 2,59 bez niego.
W szybkiej wersji nie ma pytań o wiedzę. To porównanie pokazuje pełna wersja.
Skoro zdanie przeczytane drugi raz wydaje się prawdziwsze nawet wbrew wiedzy, co w mózgu podsuwa tę ocenę?
Co dzieje się w mózgu
Kształty obszarów pochodzą z atlasów (kora HCP-MMP1, hipokamp z Melbourne Subcortex Atlas). Zaznaczamy obszary atlasu najbliższe punktom podanym w pracach. To przybliżenie miejsca, a nie zmierzona aktywność. Model można obracać palcem albo myszą.
W Duke University 24 osoby najpierw dwukrotnie przeczytały 180 ciekawostek i oceniły, jak są ciekawe. Potem w skanerze oceniały na skali od 1 do 6, na ile prawdziwe są te ciekawostki i nowe. Zdania dobrane jako mało znane oceniały średnio na 4,07, gdy już je widziały, a na 3,80, gdy były nowe. W całym mózgu tylko jedno miejsce zachowywało się tak, jakby śledziło tę ocenę. Przy zdaniach powtórzonych jego aktywność rosła razem z oceną prawdy, a przy nowych malała. Autorzy nazywają je korą okołowęchową. W atlasie, którego używa ta strona, punkt leży najbliżej kory śródwęchowej, a kora okołowęchowa jest kilka milimetrów dalej, więc zaznaczamy obie.
Zespół Roberta Cabezy łączy ten wynik z łatwością, z jaką mózg przetwarza znaczenie zdania. Według prac, na które się powołuje, ta okolica reaguje na płynność przetwarzania, a jej uszkodzenie tę płynność zaburza. Obszar był mały, 10 wokseli. Wynik przeszedł korektę na wielokrotne porównania tylko wtedy, gdy analizę ograniczono do tej okolicy, i nikt go dotąd nie powtórzył. W prawej części kory wzrokowej, na zakręcie wrzecionowatym, aktywność była tym większa, im niżej ktoś oceniał prawdziwość zdania, bez względu na powtórkę.
W tym samym badaniu z Duke University zdania powtórzone, w porównaniu z nowymi, pobudzały przedklinek, zakręt kątowy i tylną część zakrętu obręczy po obu stronach mózgu. Autorzy zaliczają je do sieci, która pracuje, gdy przypominamy sobie wcześniejsze zdarzenia. Pamięć była tu niemal bezbłędna, bo powtórzone zdania rozpoznawano w 90% przypadków.
Czy zdanie wydaje się prawdziwsze po prostu dlatego, że je pamiętamy? Nie tylko dlatego. Te obszary odróżniały zdanie powtórzone od nowego, a nie zdanie uznane za prawdziwe od fałszywego. Odwrotnie niż w okolicy z pierwszej zakładki ich aktywność nie szła w górę ani w dół razem z oceną prawdy. Samo rozpoznanie zdania nie wystarcza więc, żeby wyjaśnić efekt.
W badaniu zespołu Daniela Schactera z Harvardu 12 osób czytało w skanerze ciekawostki, każdą przez 5,5 sekundy. Nad zdaniem stał napis „prawda”, „fałsz” albo „bez oceny”. Później oceniało te zdania i nowe na skali od 1 do 5. Zdania czytane wcześniej bez oceny uznawano za prawdziwe w 53% przypadków, a nowe w 29%. Zdania oznaczone wcześniej jako fałszywe oceniano poprawnie rzadziej niż oznaczone jako prawdziwe, 58% wobec 80%.
Gdy ktoś później poprawnie odrzucał zdanie oznaczone jako fałszywe, już przy czytaniu mocniej pracowały u niego lewy hipokamp i dolny zakręt czołowy po obu stronach. Autorzy łączą te obszary z przypominaniem sobie szczegółów, w tym tego, skąd pochodzi informacja. Badanie dotyczy zdań z napisem, a nie samej powtórki, więc pokazuje, co towarzyszy unikaniu błędu, a nie co go wywołuje.
W Heidelbergu 75 studentów miało na twarzy elektrody, które mierzyły pracę trzech mięśni. Zdania przypisywali najpierw do kategorii tematycznych, a po 10 minutach i po tygodniu oceniali, czy są prawdziwe. Przy zdaniach powtórzonych mięsień marszczący brwi pracował słabiej niż przy nowych, a różnicę widać było już w pierwszych 2 sekundach. Im słabiej pracował, tym częściej pojawiała się odpowiedź „prawda”. Według analizy autorów ta reakcja wyjaśniała część efektu.
Po tygodniu efekt był mniejszy, a różnic w pracy mięśni już nie było. Elektrody mierzyły mięśnie, a nie mózg, więc scena nie zaznacza tu żadnego obszaru. Badań EEG, w których porównywano by zdania powtórzone i nowe, nie znaleźliśmy.
Na co dzień
Tyle osób z 949 oceniało średnio jako trafne autentyczne fake newsy krążące w sieci, pokazane jak wpisy na Facebooku, które przeczytały wcześniej, i tyle nagłówki nowe, w badaniu zespołu Gordona Pennycooka. Efekt pojawiał się także przy nagłówkach sprzecznych z poglądami politycznymi czytelnika.
Tak rósł odsetek odpowiedzi „prawda” przy faktach przyrodniczych, które pięcioletnie dzieci usłyszały wcześniej, w porównaniu z nowymi. U dziesięciolatków było to 60% i 70%, a u dorosłych 62% i 70%. Badano 24 pięciolatków, 24 dziesięciolatków i 32 dorosłych.
W badaniu zespołu z Georgia State University, prowadzonym przez internet, średnia ocena prawdy po tygodniu rosła najbardziej po pierwszym powtórzeniu. Przy kolejnych przyrosty były coraz mniejsze, a po 27 kontaktach w drugim eksperymencie ocena wynosiła 4,87 na skali od 1 do 6.
Przełącz, żeby zobaczyć, jak powtórka zmieniała odsetek odpowiedzi „prawda” u 32 dorosłych z tego badania.
W badaniu zespołu Tali Sharot z londyńskiego UCL 260 osób chętniej udostępniało zdania, które widziały wcześniej, a ten związek szedł przez to, że wydawały się im prawdziwsze. W innym badaniu twierdzenia o produktach z etykietą „reklama” też zyskiwały na wiarygodności po powtórce, a znikało to tylko przy nastawieniu na ocenę prawdy. Autorzy wielu z tych prac tłumaczą to podobnie. Zdanie, które już się czytało, łatwiej przetworzyć, a tę łatwość łatwo wziąć za znak prawdy.
Czy Twoich znajomych też przekona sama powtórka? Sprawdź, jak jest u nich.
Czy da się przed tym obronić?
Dlaczego w pierwszej części zadania pytaliśmy o ciekawość, a nie o prawdę? Bo pytanie o prawdę osłabia efekt. Według metaanalizy 182 badań tam, gdzie ludzie oceniali prawdziwość już przy pierwszym kontakcie ze zdaniem, efekt był około czterech razy słabszy niż przy ocenie, na przykład, ciekawości, i przestawał być istotny statystycznie. W czterech eksperymentach zespołu Elizabeth Marsh taka ocena na starcie usuwała efekt, ale tylko przy zdaniach, o których ludzie coś wiedzieli. U moderatorów treści w Indiach i na Filipinach, którzy zawodowo oceniają wpisy w sieci, nastawienie na trafność też usuwało wpływ wcześniejszego kontaktu.
Czy wystarczy ostrzec, że część zdań jest fałszywa? Nie. W metaanalizie to ostrzeżenie nie zmieniało siły efektu. Stoi ono też w drugiej części zadania. Ostrzeżenie o samym efekcie działało lepiej, choć nie do końca. W dwóch eksperymentach, w których badanych o nim uprzedzano, zmniejszało efekt dopiero wtedy, gdy upewniono się, że badani je zrozumieli, i nawet wtedy go nie usuwało. Przy fake newsach etykieta „zakwestionowane przez niezależnych weryfikatorów” nie usuwała efektu.
A gdyby informację podać w formie pytania? Gdy w trzech eksperymentach te same informacje podawano w formie pytań zamiast zdań oznajmujących, efekt był znacznie słabszy, choć nie zawsze znikał.
O co spierają się badacze
Skoro efekt wychodzi prawie w każdym badaniu, czy musi być duży? Nie musi. Najnowsza metaanaliza objęła 182 badania z lat 1977-2025 i ponad 31 tysięcy osób. Gdy autorzy uwzględnili to, że małe badania pokazywały większe efekty niż duże, co może wynikać z tego, że wyraźne wyniki łatwiej trafiają do druku, efekt wyszedł mały. Mapa badań z tej dziedziny do 2020 roku pokazała, że ze 129 badań, które podały test statystyczny ogólnego efektu, 124 opisało go jako istotny albo zaobserwowany. Wszystkie opublikowane badania z tej mapy pochodziły, sądząc po afiliacji pierwszego autora, z 12 krajów zachodnich, a w 75% z nich badani oceniali ciekawostki.
Przy nagłówkach wiadomości efekt był w metaanalizie ponad dwa razy słabszy niż przy zwykłych zdaniach. Spierano się też o zdania jawnie nieprawdopodobne. W badaniu zespołu Pennycooka powtórka nie podniosła oceny zdań w rodzaju „Ziemia jest idealnym kwadratem”, ale w późniejszym badaniu z udziałem części tych samych autorów, na 503 osobach, podnosiła oceny zdań na każdym poziomie wiarygodności, a w innym, po pięciu powtórzeniach, podniosła oceny nawet takich zdań, choć wszystkie zostały poniżej środka skali. Przy opiniach społeczno-politycznych dwa badania z planem analizy zgłoszonym przed zebraniem danych, na 457 osobach, nie znalazły wyraźnego efektu.
Przy teoriach spiskowych efekt wyszedł w jednym badaniu około czterokrotnie słabszy niż przy ciekawostkach. Gdy jednak zespół Lisy Fazio dobrał teorie spiskowe i fałszywe ciekawostki tak, żeby były jednakowo wiarygodne, powtórka podnosiła oceny obu rodzajów zdań podobnie. Różnica wynikała więc raczej z tego, jak nieprawdopodobne są teorie spiskowe, niż z ich treści.
Czy wynik zadania mówi, kto jest na ten efekt bardziej podatny? Nie mówi. Ten efekt jest pewny w grupie, ale trudny do zmierzenia u jednej osoby. W dwóch eksperymentach, w których sprawdzano powtarzalność wyniku pojedynczej osoby, wynik tej samej osoby w dwóch pomiarach bardzo słabo się ze sobą zgadzał. Jeden wynik nie wystarcza więc, żeby porównać kogoś z innymi.
Źródła i siła dowodów
Efekt potwierdzają metaanaliza 182 badań, badanie z planem analizy zgłoszonym przed zebraniem danych na 567 osobach i powtórka z udziałem 296 osób. Wychodzi u dzieci i dorosłych, w laboratorium i przez internet, przy zdaniach prawdziwych i fałszywych. Jest jednak mały, prawie wszystkie badania pochodzą z krajów zachodnich, a w literaturze widać ślady tego, że łatwiej publikuje się wyniki z wyraźnym efektem.
Są dwa badania fMRI, na 24 i 12 osobach, z innymi pytaniami badawczymi, i jedno badanie mięśni twarzy na 75 osobach. Okolicy kory okołowęchowej nikt dotąd nie potwierdził w kolejnym badaniu. Nie znaleźliśmy badań EEG ani stymulacji mózgu, w których badano by sam efekt powtórki. Są tylko pojedyncze badania pacjentów, z chorobą Alzheimera i po urazach mózgu, które mierzyły efekt samymi ocenami, bez pomiaru pracy mózgu.
Zadanie ma budowę z badań Fazio i in. (2015) i Fazio (2020). W pierwszej części zdania ocenia się pod względem ciekawości na skali od 1 do 6, w drugiej, po trzech działaniach do sprawdzenia, pod względem prawdziwości na skali od 1 („na pewno fałsz”) do 6 („na pewno prawda”). Pule 46 par zdań przygotowaliśmy sami, według zasad z tych prac. Zdania w parze różnią się jednym elementem, a fałszywa wersja jest wiarygodną alternatywą. Kilka par pochodzi z polskiej adaptacji materiału przygotowanej przez Forda i Nieznańskiego (2025, oceny wiarygodności od 78 studentów psychologii), część zmieniliśmy. Nasze pary nie mają polskich norm wiarygodności i znajomości, a część z nich jest powszechnie znana. Każda osoba widzi tylko jedną wersję pary. Losowo wybiera się pary, ich wersje i to, które pary się powtórzą. Wśród zdań powtórzonych i wśród nowych połowa jest prawdziwa. Szybka wersja ma 12 zdań w pierwszej części i 24 w drugiej, pełna 18 i 36. W pełnej wersji przy każdym zdaniu fałszywym z drugiej części pada na końcu pytanie, która wersja pary jest prawdziwa, z możliwością odpowiedzi „nie wiem”, podobnie jak w teście wiedzy u Fazio i in. (2015). U Fazio (2020) wiedzę sprawdzano dwa tygodnie wcześniej. Za znaną uznajemy wersję wskazaną poprawnie, więc część takich odpowiedzi to trafne zgadywanie. Wynik to średnia ocena zdań powtórzonych i nowych, tak jak w kryterium „między zdaniami” stosowanym w tej literaturze.
Powierzchnia kory pochodzi ze średniej grupowej HCP S1200 (Van Essen i in., 2013), a granice obszarów z atlasu HCP-MMP1 (Glasser i in., 2016). Hipokamp pokazują siatki z Melbourne Subcortex Atlas (Tian i in., 2020). Współrzędne z obu badań fMRI są w układzie MNI. Szczyt z badania Wang i in. (2016), -22, -19, -30, autorzy nazywają korą okołowęchową. Leży 1,2 mm od obszaru EC i 6,6 mm od PeEc, więc zaznaczamy oba. Szczyt prawego zakrętu wrzecionowatego, 38, -68, -15, leży 0,5 mm od obszaru FFC. Szczyty efektu powtórki leżą 0,5-1,8 mm od obszarów POS2 i 7m (przedklinek), 4,0-4,9 mm od IP2 i PFm (zakręt kątowy) i 0,7-2,6 mm od RSC (tylny zakręt obręczy). Szczyty dolnego zakrętu czołowego z badania Mitchella i in. (2005) leżą 0,8-7,7 mm od obszarów IFSp, 44, 45 i IFJa, a punkt lewej przyśrodkowej części płata skroniowego, -30, -15, -15, 1,0 mm od siatki hipokampa. Siatki kory i struktur podkorowych przygotowano w projekcie human-brain Amy Sterling (licencja MIT), z którego korzysta Atlas mózgu.