Co w nowym wydaniu?
- Dlaczego po kawie trzeci raz czytasz ten sam akapit?
- W którą funkcję mózgu odwodnienie uderza najmocniej, a której prawie nie rusza?
- Odwrócisz „siłą umysłu” kierunek obrotu strzałki? Sprawdź sam(a).
- Co piąty ruch oczu przy czytaniu biegnie wstecz. Po co?
- Viralowe wideo neuronu wprowadza w błąd. Zobacz, jak to wygląda naprawdę.
Zapraszam do nowego wydania biuletynu NeuroEfektywnie 🧠 – owocnej i przyjemnej lektury 🙂
1.
🧠☕️ Pijesz kawę i czujesz, że wracasz? Jednak...
godzinę później trzeci raz czytasz ten sam akapit. Dlaczego?
Kofeina nie zrekompensuje Ci niedospanej nocy.
Jedynie osłabi alarm ostrzegający o braku energii i zmęczeniu…
Przez cały czas, kiedy nie śpisz, w mózgu przybywa adenozyny – produktu ubocznego pracy komórek, więc im dłużej czuwasz bez snu, tym wyższy jest jej poziom. Kiedy adenozyna łączy się z receptorami, Ty zaczynasz odczuwać zmęczenie i opadasz z sił.
🚨 Ale kofeina robi coś niespodziewanego…
Cząsteczka kofeiny na poziomie molekularnym wygląda bardzo podobnie, co sprawia, że łączy się z receptorami adenozyny, blokując ich funkcjonowanie.
Adenozyna więc dalej sobie krąży i zwiększa swój poziom… ale Ty już tego tak nie odczuwasz… chwilowo…
Dlatego przestajesz czuć zmęczenie, chociaż nadal jesteś zmęczony(-a).
Ale co, jeśli wypijemy kilka kaw po słabo przespanej nocy, a nasz szef każe nam akurat zrobić zadanie wymagające myślenia?
Sprawdził to zespół Yonghua Huanga.
W ich badaniu 14 uczestników było rygorystycznie pozbawionych snu przez 36 godzin. Po tym czasie zrobili to, co zapewne Ty dziś rano – raczyli się kofeiną. Z tą różnicą do Twojego poranku, że w postaci tabletki i z EEG na głowie, by zmierzyć się z zadaniem wymagającym zaangażowania intelektualnego.
Jak myślisz, jak poszło im z zadaniem?
W zasadzie… całkiem normalnie, bez spektakularnych wyników czy pomyłek.
Jednak EEG pokazało coś, co mogłoby umknąć badaczom.
👉 Pierwsze 0,2 sekundy – moment, w którym kora dostaje sygnał, że coś pojawiło się na ekranie. Po kofeinie ta odpowiedź była silniejsza niż przed nieprzespaną dobą. Mózg dosłownie mocniej reagował na sam widok figury.
👉 0,5 sekundy później – moment, w którym trzeba tę figurę utrzymać w pamięci i porównać z poprzednią. Tutaj już odpowiedź osłabła.
Czyli mózg ruszył mocniej na starcie i słabiej tam, gdzie zaczyna się myślenie.
Dlaczego akurat tak?
Bo kofeina nie pomaga kierować uwagi na nic konkretnego.
Blokuje receptory adenozyny w całym mózgu i podnosi ogólny poziom czuwania, ale nie wzmacnia akurat tych obwodów, które właśnie pracują nad Twoim zadaniem. Twój mózg „słyszy: nie zasypiaj”, ale nie słyszy, na czym ma się skupić, będąc zmęczonym.
☕️ A co, jeśli pijesz kawę codziennie?
Tu naukowcy się spierają.
Część uważa, że u stałych konsumentów kofeina głównie odwraca objawy odstawienia, zamiast podnosić czujność ponad poziom osoby niepijącej. Inne prace tej różnicy nie znajdują.
A Ty?
Po nieprzespanej nocy bierzesz się za najtrudniejsze zadanie dnia, bo kawa daje poczucie gotowości, czy przekładasz je na inny dzień, jeśli to możliwe?
2.
🧠💦 Utrata zaledwie 1,5 litra wody z organizmu uderza w Twoją uwagę mocniej niż w jakąkolwiek inną funkcję mózgu.
Czyli nie pijesz praktycznie nic przez cały dzień i nawet nie wiesz, że zaczynasz mieć ogromny problem…
Problem, którego zresztą po sobie nie poznasz.
🔎 Matthew Wittbrodt i Melinda Millard-Stafford zebrali 33 badania, w których ludzie rozwiązywali testy poznawcze, gdy byli nawodnieni, a potem po utracie od 1% do 6% masy ciała. Razem 413 badanych.
Każde z tych badań mierzyło co innego i inną skalą, więc badacze sprowadzili wszystko do jednego pytania.
Wyobraź sobie prosty zakład. Bierzesz na chybił trafił wynik jednej osoby odwodnionej oraz jednej nawodnionej i typujesz, która wypadła lepiej.
Gdyby odwodnienie nie robiło nic, trafiał(a)byś w połowie przypadków, czyli 50 na 100. A teraz zobacz, co wyszło:
🎯 Uwaga – 64 na 100.
👟 Koordynacja ruchowa – 61 na 100.
🤔 Planowanie i hamowanie odruchów – 57 na 100.
⚡️ Czas reakcji – 53 na 100.
I tu się zatrzymajmy, bo te 53 to praktycznie jak rzut monetą. Szybkość, z jaką odpowiadasz, odwodnienie zostawia w spokoju.
To jest najciekawszy wynik w całej tej pracy.
👉 Sama szybkość odpowiedzi zostaje na miejscu. Ręka klika tak samo szybko jak rano. Sypie się to, co decyduje, w co tę szybkość włożysz.
Utrzymanie celu przez dłuższą chwilę. Powrót do zadania po tym, jak coś cię od niego oderwało. Pilnowanie czegoś, co nie ma nagrody na końcu.
I teraz zobacz, dlaczego to jest podstępne.
Gdybyś zwalniał(-a), poczuł(a)byś to natychmiast. Wolniejszą rękę czuje każdy. Ale tego, że przez ostatni kwadrans trzy razy wróciłeś(-aś) do tego samego akapitu, nie czujesz wcale. Odwodnienie zabiera dokładnie tę funkcję, której zniknięcia nie ma czym zauważyć.
🚨 Kiedy się to zaczyna?
Powyżej 2% ubytku masy ciała. Przy 75 kg to jest właśnie te półtora litra.
Jedna pominięta szklanka wody przy biurku cię tam nie zaprowadzi, ale upał, trening, kilka godzin fizycznej roboty, gorączka, długi lot itd. już tak. Poniżej progu efekt też szedł w tę samą stronę, ale tak słabo, że dane nie pozwalają twierdzić, że dzieje się tam cokolwiek.
🔍 Co ciekawe, badania w tym zbiorze wywoływały odwodnienie różnymi metodami i mierzyły różne rzeczy różnymi testami.
Autorzy sami to odnotowują. Wyniki między badaniami się rozjeżdżają i część tej różnicy zostaje bez wyjaśnienia.
⚠️ Tyle że uwaga oberwała mimo tego rozjazdu. Nie wyszło to z jednej wygodnej procedury powtarzanej w każdym laboratorium, więc trudniej ten wynik zbyć.
A wracając do tej butelki na biurku.
Twoim zdaniem faktycznie coś zmienia w utrzymaniu uwagi na co dzień, czy jest głównie nawykiem, który np. cię uspokaja?
3.
Odwrócisz „siłą umysłu” kierunek obrotu tej strzałki?
🧠 Możesz „siłą umysłu” odwrócić kierunek, w którym obraca się ta strzałka. Nie ma w tym żadnej sztuczki. Jest za to mechanizm mózgu, który uruchamiasz przy każdym spojrzeniu.
Spróbuj, zanim przeczytasz dalej.
👁️ Jak odwrócić kierunek?
Musisz zdecydować:
Czy żółty pasek jest z przodu, po zewnętrznej stronie, a niebieski z tyłu, od środka, po wewnętrznej – czy odwrotnie?
I to wszystko.
Ta jedna decyzja przerzuca uwagę i obrót ze zgodnego ze wskazówkami zegara na przeciwny.Jeśli nie chce zadziałać, mrugnij i spróbuj jeszcze raz 😉
W tym filmiku nie ma żadnej informacji o kierunku obrotu. Są tylko punkty poruszające się w lewo i prawo po płaskim ekranie.
Standardowo mózg do określenia kierunku obrotu wykorzystałby informację o tym, co jest zasłonięte, o cieniu i padaniu światła lub samej perspektywie.
Jednak… w tym przypadku Twój mózg nie ma z czego odczytać, co jest bliżej, więc zgaduje.
🔄 A Ty możesz mu podpowiedzieć, jak ma zgadnąć. Jak?
Karel Hol z zespołem wykazał, że przy animacjach tego typu układ wzrokowy nie umie rozstrzygnąć, co jest z przodu. Musi więc sięgnąć po nieoczywiste narzędzie, którym jest… uwaga i wybór, przy której wersji zostać dłużej.
I to widać w Twoim mózgu! 🧠
Scott Slotnick i Steven Yantis podejrzeli to w fMRI. Kiedy człowiek świadomie przełącza obraz, aktywuje się tylna kora ciemieniowa. Ta sama, która pracuje, gdy przerzucasz uwagę na bok.
Czyli przełączasz kierunek de facto uwagą.
Dlatego działa „popatrz na żółty i uznaj go za bliższy”, a nie działa „obróć strzałkę”.
🧑🩰 To samo było z wirującą tancerką.
Pamiętasz? Miała pokazywać, czy pracujesz prawą, czy lewą półkulą mózgu.
Troje i McAdam sprawdzili to. Kamera stała lekko nad tancerką, a mózg zakłada, że patrzy na świat z góry, a nie z dołu. Tyle wystarczyło, żeby jeden kierunek wygrywał u większości ludzi.
Z półkulami nie miało to nic wspólnego.
💡 Tylko nie przesadzajmy z tą kontrolą…
Kierunek przełączysz, ale obrazu nie zatrzymasz na stałe.
Zespół Klinka pokazał, że obraz przewraca się też sam, w swoim rytmie – i tego rytmu nie zatrzymasz.
I tu robi się najciekawiej!
Na siatkówce zawsze ląduje płaski obraz, a trzeci wymiar mózg dokłada od siebie. Ten sam bodziec, ale różny wynik.
Przy strzałce dokłada go na dwa sposoby i dlatego w ogóle to widać. Zwykle trafia tak dobrze, że nawet nie wiesz, że zgadywał (zresztą jak zwykle…).
Jak domyślnie podpowiada Ci mózg, że widzisz strzałkę?
Obraca się w prawo czy lewo?
Udało Ci się zmienić jej kierunek?
Sprawdź, czy inni też tak widzą 😉
Dobrej zabawy!
4.
Co piąty ruch oczu podczas czytania biegnie wstecz
Zespół Williama Timkeya z New York University zbadał eye-trackingiem 368 osób czytających tekst. Wyniki ukazały się na początku sierpnia br. w PNAS i rozdzielają rozumienie zdania na dwa procesy, które dotąd traktowano jako jeden.
👁️ Zacznijmy od tego, co dzieje się przy płynnym czytaniu.
Im mniej spodziewane słowo, tym dłużej oko na nim przystaje. Zależność jest na tyle regularna, że daje się opisać zwykłą statystyką przewidywalności. Rozpoznanie wyrazu okazuje się procesem policzalnym.
I tu uwaga.
🔁 Bo czytanie nie jest ruchem w jedną stronę.
Spójrz na zdanie:
„Gdy Jan pisał list spadł z biurka”.
Przez pierwsze cztery wyrazy jesteś przekonany(-a), że Jan pisze list. Gdy jednak trafiasz na słowa „spadł z biurka”, konstrukcja się rozpada. Okazuje się, że list nie jest tu dopełnieniem, lecz podmiotem drugiego członu zdania.
Cofasz wzrok. Czytasz od nowa. Składasz zdanie inaczej.
To akurat zdanie pochodzi z badania Agnieszki Solskiej i Arkadiusza Rojczyka z Uniwersytetu Śląskiego, którzy sprawdzali, jak polszczyzna radzi sobie z takimi pułapkami składniowymi.
🤖 A teraz druga część amerykańskiego eksperymentu.
Te same konstrukcje podano ponad czterystu modelom językowym. Przy płynnym czytaniu algorytmy odwzorowały ludzkie tempo niemal co do milisekundy. Przy zdaniach z pułapką sygnalizowały, że będzie trudniej, ale drastycznie zaniżały, o ile trudniej.
Wniosek?
💡 Zaskoczenie samym słowem i koszt rozebrania zdania na części to dwa osobne procesy.Dotąd mierzono je jedną miarą.
I tu wracamy do ruchów wstecz.
👀 Około 20% spojrzeń podczas czytania cofa się do tego, co już przeczytałeś(-aś). Jedna piąta pracy Twoich oczu to naprawianie własnych pomyłek w rozumieniu. Model językowy przetwarza tekst w jedną stronę i nie ma jak wrócić. Nie dlatego, że jest gorszy. Po prostu nie ma czym.
🇵🇱 Co ciekawe, nasza polszczyzna daje nam tu pewną przewagę.
Solska i Rojczyk ustalili, że polskie zdania tego typu nie wywołują szczególnie silnego efektu pułapki. Końcówki fleksyjne rozstrzygają strukturę wcześniej, niż zdąży ona zabłądzić. Angielszczyzna takiego zabezpieczenia nie ma, a badanie z PNAS prowadzono właśnie na niej.
💡 Ale jeden wniosek pozostaje niezależnie od języka.
Mogłoby się intuicyjnie wydawać, że skoro model przewiduje język w sposób podobny do ludzkiego mózgu, to jego przewidywania wystarczą, by ocenić, jak odbiorca poradzi sobie z tekstem. W rzeczywistości wystarczają one jednak tylko wtedy, gdy czytanie przebiega gładko.
Moment, w którym odbiorca gubi się, wraca i próbuje zrozumieć jeszcze raz, pozostaje niewidoczny. A to zwykle jest dokładnie ten moment, o który chodzi.
A Ty? Kiedy ostatnio musiałeś(-aś) wrócić do początku zdania? Pamiętasz, co konkretnie Cię w nim zgubiło?
5.
🚨 To wideo zebrało miliony wyświetleń... 🚨 szkoda tylko, że wprowadza w błąd. Co jest nie tak?
Nie daj się zwieść „realistycznemu” wyglądowi tego filmu, który teoretycznie pokazuje, jak powstaje z połączeń nowy neuron.
Może się wydawać, że wszystko wygląda bardzo obrazowo, prosto i dosadnie…
Ale nie do końca jest to prawdziwie… już wyjaśniam 😉
🧠 Neurony owszem wypuszczają dendryty, czyli takie „drzewka”, które wyciągają wypustki i szukają kontaktu z aksonami innych neuronów, tworząc połączenia synaptyczne.
🧠 Co więcej, neurony mogą nawet powstawać w „zbliżony” sposób. Tyle że tu niewiele się zgadza…
🧠 Neurony łączą się ze sobą wieloma połączeniami, następnie je wzmacniają lub osłabiają w zależności, czy korzystamy z tych połączeń.
🧠 W przypadku neurogenezy, czyli powstawania nowych neuronów, ten proces także nie wygląda tak prosto jak na tym filmie.
Pokazywanie procesu neurogenezy czy połączeń w ten sposób może pchać do wielu błędnych wniosków i psuć zrozumienie tego, jak działa mózg.
👇 A tak to wygląda w rzeczywistości
Na nagraniu dr Lili Landowski dwa neurony w szalce Petriego wyczuwają się nawzajem i łączą. Struktury przypominające dłonie z palcami to stożki wzrostu, którymi rosnący neuron szuka partnera. Cały proces trwał ok. 20 minut, tu jest przyspieszony.
Granica pomiędzy upraszczaniem dla zrozumienia a wprowadzaniem w błąd jest delikatna.
Dlatego:
Zadawaj pytania.
Szukaj odpowiedzi.
Patrz szerzej.
O mnie:
Marcin P. Stopa
Jestem ekspertem w wykorzystaniu neuronauki i NeuroTechnologii w biznesie, marketingu oraz badaniach konsumenckich.
Jako Head of NeuroResearch w Neuroinsight Lab wykorzystuję najnowocześniejsze narzędzia takie jak EEG i eye-tracking wspierane przez AI do identyfikacji nieuświadomionych insightów konsumenckich. Celem mojego zespołu w Neuroinsight Lab jest dostarczanie rzetelnej wiedzy o mechanizmach ludzkiego umysłu, która zapewnia klientom przewagę konkurencyjną i sukces rynkowy. W ten sposób umożliwiamy firmom korzystanie z przewagi, którą mają takie firmy jak Apple, Microsoft, TikTok, Google, Procter and Gamble i nie tylko.
Jestem także współtwórcą Platformy NanoLearningowej SeeWidely.com umożliwiającej efektywny rozwój kompetencji pracowników w zaledwie 5 minut dziennie, która w 2023 r. została wyróżniona, zdobywając tytuł HR TECH Changer przyznawany przez Polskie Forum HR w partnerstwie z Pracuj Ventures. Dzięki implementacji zdobyczy (neuro)nauki SeeWidely.com wywiera pozytywny wpływ na sektor HR, rozwijając już ponad 300 organizacji, w tym topowe firmy z GPW i S&P500
Wierzę, że jednym z podstawowych celów naszego pokolenia jest stworzenie rozwiązań usprawniających nasze możliwości poznawcze, tak potrzebne do sprawnego funkcjonowania w coraz bardziej złożonym świecie.
Chętnie dzielę się swoją wiedzą o NeuroTechnologii, mózgu, praktycznym zastosowaniu neuronauki w marketingu, biznesie i na co dzień. Występowałem na scenach między innymi TEDx, Mobile Trends for Experts, SAP Lab, Linkedin Local, IKEA, Virtual Summit, DIMAQ, TXB.digital.
W skrócie: wykorzystuję i przekuwam wiedzę o funkcjonowaniu mózgu w praktyczne i efektywne rozwiązania biznesowe i działania marketingowe.
NeuroEfektywnie🧠
Źródła:
#1
[1] Shao, Y., Xu, L., An, X., Zhang, J., Xie, H., Gong, J., Duan, H., & Huang, Y. (2026). Caffeine and modafinil counteract sleep deprivation through distinct neurocognitive pathways: An ERP study of object working memory. Frontiers in Human Neuroscience, 20, 1832731. https://doi.org/10.3389/fnhum.2026.1832731
[2] Quiquempoix, M., Drogou, C., Erblang, M., Van Beers, P., Guillard, M., Tardo-Dino, P.-E., Rabat, A., Léger, D., Chennaoui, M., Gomez-Merino, D., & Sauvet, F. (2023). Relationship between habitual caffeine consumption, attentional performance, and individual alpha frequency during total sleep deprivation. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4971. https://doi.org/10.3390/ijerph20064971
[3] Rogers, P. J., Heatherley, S. V., Hayward, R. C., Seers, H. E., Hill, J., & Kane, M. (2005). Effects of caffeine and caffeine withdrawal on mood and cognitive performance degraded by sleep restriction. Psychopharmacology, 179(4), 742-752. https://doi.org/10.1007/s00213-004-2097-y
#2
[4] Wittbrodt, M. T., & Millard-Stafford, M. (2018). Dehydration impairs cognitive performance: A meta-analysis. Medicine & Science in Sports & Exercise, 50(11), 2360-2368. https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000001682
[5] McGraw, K. O., & Wong, S. P. (1992). A common language effect size statistic. Psychological Bulletin, 111(2), 361-365. https://doi.org/10.1037/0033-2909.111.2.361
#3
[6] Hol, K., Koene, A., & van Ee, R. (2003). Attention-biased multi-stable surface perception in three-dimensional structure-from-motion. Journal of Vision, 3(7), 3. https://doi.org/10.1167/3.7.3
[7] Slotnick, S. D., & Yantis, S. (2005). Common neural substrates for the control and effects of visual attention and perceptual bistability. Cognitive Brain Research, 24(1), 97-108. https://doi.org/10.1016/j.cogbrainres.2004.12.008
[8] Troje, N. F., & McAdam, M. (2010). The viewing-from-above bias and the silhouette illusion. i-Perception, 1(3), 143-148. https://doi.org/10.1068/i0408
[9] Klink, P. C., van Ee, R., Nijs, M. M., Brouwer, G. J., Noest, A. J., & van Wezel, R. J. A. (2008). Early interactions between neuronal adaptation and voluntary control determine perceptual choices in bistable vision. Journal of Vision, 8(5), 16. https://doi.org/10.1167/8.5.16
[10] Brouwer, G. J., & van Ee, R. (2006). Endogenous influences on perceptual bistability depend on exogenous stimulus characteristics. Vision Research, 46(20), 3393-3402. https://doi.org/10.1016/j.visres.2006.03.016
#4
[11] Timkey, W., Huang, K.-J., Oh, B.-D., Prasad, G., Arehalli, S., Linzen, T., & Dillon, B. (2026). Eye movements reveal a dissociation between prediction and structural processing difficulty in language comprehension. Proceedings of the National Academy of Sciences, 123(32), e2532230123. https://doi.org/10.1073/pnas.2532230123
[12] Solska, A., & Rojczyk, A. (2015). Exploring interpretation and misinterpretation of garden-path sentences in Polish. International Review of Pragmatics, 7(1), 98-127. https://doi.org/10.1163/18773109-01802100
#5
[13] Moreno-Jiménez, E. P., Flor-García, M., Terreros-Roncal, J., Rábano, A., Cafini, F., Pallas-Bazarra, N., Ávila, J., & Llorens-Martín, M. (2019). Adult hippocampal neurogenesis is abundant in neurologically healthy subjects and drops sharply in patients with Alzheimer’s disease. Nature Medicine, 25(4), 554-560. https://doi.org/10.1038/s41591-019-0375-9
[14] Trinchero, M. F., Herrero, M., Monzón-Salinas, M. C., & Schinder, A. F. (2019). Experience-dependent structural plasticity of adult-born neurons in the aging hippocampus. Frontiers in Neuroscience, 13, 739. https://doi.org/10.3389/fnins.2019.00739
[15] Vivar, C., & van Praag, H. (2013). Functional circuits of new neurons in the dentate gyrus. Frontiers in Neural Circuits, 7, 15. https://doi.org/10.3389/fncir.2013.00015
[16] Ziv, N. E., & Smith, S. J. (1996). Evidence for a role of dendritic filopodia in synaptogenesis and spine formation. Neuron, 17(1), 91-102. https://doi.org/10.1016/S0896-6273(00)80283-4
[17] Sci & Nature News [konto na X]. (2026). Wideo z podpisem „Your brain is constantly building c…” [Wideo]. X.
Rozmowa czy e-mail?
Chcesz dowiedzieć się jak neurobadania mogą pomóc w Twojej organizacji? Skontaktuj się z nami, używając formularza lub od razu zarezerwuj 30-minutową rozmowę w dogodnym dla siebie terminie.